است و مدلول آن انجام دادن همه واجبات و ترك تمامى محرّمات را شامل مى‌شود. [١] به عبارت ديگر، «جاهدوا» يعنى: همه آن‌چه را كه خداوند به شما فرمان داده است، امتثال كنيد؛ و از همه آن‌چه كه نهى فرموده، دورى گزينيد. از اين رو، معنى واژه «دين‌» مندرج در آيه نيز ظهور در كلّ احكام و تكاليف دارد و فقط به حكم ويژه جهاد دلالت ندارد.

پس از آن كه روشن شد احتمالات اوّل و دوّم به دليل ايرادهايى كه بر آنها وارد است، ضعيف مى‌باشند، بايد به احتمال سوّم مراجعه. از سوى ديگر، از آنجا كه خطاب موجود در ذيل آيه شريفه- فرمان به اقامه نماز، دادن زكات و پناه‌بردن به خداوند- به عموم مردم است، روشن مى‌شود كه خطاب در «جاهدوا» عام مى‌باشد.

در مقابل، كسانى كه خطاب «جاهدوا» را مختصّ به ائمّه معصومين عليهم السلام دانسته‌اند، آيه را به اين صورت معنا كرده‌اند كه خداوند مى‌فرمايد: شما (ائمّه اطهار عليهم السلام) از آنجا كه داراى منصب امامت- كه منصب بسيار عظيمى است- مى‌باشيد، بايد در راه خدا جهاد كنيد.

در اين صورت، «هُوَ اجْتَبَل- كُمْ» به منزله تعليل براى ماقبل است و علّت جهاد را بيان مى‌كند. يعنى: خداوند به ائمه عليهم السلام مى‌فرمايد: چون شما را از ميان مردم برگزيدم و امتيازى براى شما قرار دادم، مسؤوليت شما با تكليف عامّه مردم تفاوت مى‌كند.

نكته سوّم: آن است كه «ما» در «مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ» نافيه است؛ بنابراين، معناى اين قسمت از آيه چنين مى‌شود: خداوند احكام حرجى را از مؤمنان برداشته است؛ نه آن كه مرفوع، موضوعات حرجى باشد. «مِن» نيز زائده بوده و براى قوّت تأكيد آمده است؛ چرا كه تأكيد «من حرج» در عموميّت بيشتر است. در مورد اين‌كه كلمه «عليكم‌» آيا به «جعل‌» متعلّق است، يا به «حرج‌» و يا به يكى از افعال عامّه؟، اختلاف است؛ هم‌چنين اكثر مفسّرين «حقّ جهاد» را به نيّت درست و خالص تفسير نموده‌اند.

[١]. شيخ طوسى، تفسير التبيان، ج ٧، ص ٣٠٥؛ فضل بن حسن الطبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، ج ٨- ٧، ص ٩٧؛ السيّد محمد حسين الطباطبائى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٤، ص ٤١١.