قاعده لاحرج - حسينى خواه، سيدجواد؛ تقريربحث شيخ محمّدجواد فاضل لنكرانى - الصفحة ٥٢ - روايات وارد در ذيل آيه حرج
بنابراين، هرچند ظاهر اين روايت- از نظر محتوا- با روايت اوّل اندكى اختلاف در مضمون دارد، ولى در حقيقت، يك روايت هستند.
دلالت روايت: براى آن كه فقه الحديث اين روايت مشخّص گردد، با دو نقلى كه در اينجا وجود دارد- يكى: «فينتضح من الماء فى الإناء» و ديگرى: «فينتضح من الأرض فى الإناء»- در مجموع، سه احتمال وجود دارد:
احتمال اوّل: طبق اين نقل كه امام عليه السلام فرموده باشد: «ينتضح من الماء فى الإناء»، از آنجا كه سائل شخص عالمى بوده و مىدانسته است كه يكى از شرائط آبى كه مىتوان با آن وضو يا غسل گرفت، آن است كه در رفع حدث اكبر استعمال نشده باشد؛ مىپرسد اين كه قطراتى از آب غساله به درون ظرف مىپاشد، آيا براى غسل مشكلى ايجاد مىكند؟ امام عليه السلام در جواب مىفرمايند: غسل با آب قليل موجود در ظرف صحيح است و اشكالى ايجاد نمىكند؛ و به آيه نفى حرج استدلال مىنمايند.
در مورد اين احتمال، برخى از بزرگان و از جمله محقّق عاليقدر والد معظّم «دام ظلّه العالى» مىفرمايند: وجه استدلال امام عليه السلام به آيه شريفه نفى حرج روشن نيست و نمىتوان فهميد كه تعليل امام عليه السلام با اين معنا چگونه ارتباط پيدا مىكند؟ چه آن كه با داخل شدن قطرات آب در ظرف، آن قطرهها در آب موجود در ظرف، معدوم مىگردند و در اين صورت، ديگر استعمال آب مستعمل در رفع حدث اكبر صادق نخواهد بود و در نتيجه، غسل با آن نيز صحيح است. [١] البته ممكن است گفته شود اين كه با داخل شدن قطرات در ظرف آب قليل، آنها واقعاً مستهلك مىشوند، محلّ تأمّل است. با اين حال، بر فرض استهلاك نيز مىتوان گفت: اين كه شارع مقدّس آب مستهلك را ناديده مىگيرد، به دليل آن است كه در دين تنگنا و مضيقه نيست. امّا اين قول چندان قوى نبوده و نياز به دقّت دارد.
احتمال دوّم بنا بر آن كه عبارت روايت، «فينتضح من الماء فى الإناء» باشد؛ از آنجا كه بدن شخص جُنب در غالب اوقات آلوده به نجاست است، مقصود سائل اين
[١]. محمّد الفاضل اللنكرانى، ثلاث رسائل، ص ٦٥.