قاعده لاحرج - حسينى خواه، سيدجواد؛ تقريربحث شيخ محمّدجواد فاضل لنكرانى - الصفحة ٩٥ - اشكالات بيان اوّل
تقرير مختلف براى اين دليل ذكر شده است كه آنها را مورد بررسى قرار مىدهيم.
بيان اوّل: تكليف حرجى از مصاديق تكليف به مالايطاق است.
در اين بيان گفته شده است: تكليف حرجى نيز از مصاديق تكليف به مالايطاق است و عقل به صورت مستقلّ حكم به امتناع چنين تكليفى مىكند. مرحوم نراقى بيان مىكند:
«من الأدلّة عليه: دليل العقل، وهو: قبح تحميل ما فيه هذه الأمور؛ ولكنّه مختصّ ببعض أفرادها، وهو ما كان متضمّناً لتحميل ما هو خارج عن الوسع والطاقة، أعني: كان تكليفاً بما لايطاق، ولايمكنه الإتيان به» [١]؛
دليل عقلى بر قاعده لاحرج، اين است كه تحميل امورى كه در آنها عسر و حرج و مشقّت وجود دارد، قبيح است؛ لكن اين قبح در بعضى از افراد حرج كه خارج از وسع و طاقت باشند، وجود دارد در اين صورت، تكليف به مالايطاق است كه امكان انجامش نيست و عقلًا قبيح است.
اشكالات بيان اوّل
اوّل اين بيان آن است كه قائلين به قاعده لاحرج، در مورد عمل حرجى مىگويند:
امكان ذاتى چنين عملى در عالم خارج وجود دارد ولى به سختى و مشقّت؛ حال، اگر قاعده لاحرج از مصاديق تكليف به مالايطاق باشد، معنايش اين است كه امكان ذاتى عمل وجود ندارد. به عبارت ديگر، منظور از عسر و حرج در اين قاعده، عسر و حرجى است كه در محدوده طاقت بشر است، امّا تحمّل آن سخت بوده و موجب قرار گرفتن مكلّف در تنگنا و سختى مىشود؛ نه آن كه از طاقت بشر بيرون باشد و باعث اختلال نظام زندگى شود.
[١]. المولى أحمد النراقى، پيشين، ص ١٧٣.