معصومين عليهم السلام مى‌باشند. [١] رواياتى نيز در اين زمينه در ذيل آيه شريفه وارد شده است؛ از جمله، در روايتى از امام باقر عليه السلام در مورد معنا و مخاطب اين آيه سؤال شده است، كه امام عليه السلام در جواب فرمودند: «إيّانا عنى خاصةً» [٢]؛ خداوند تنها به ما اشاره دارد.

نكته دوّم: در مورد معناى جهاد در اين آيه، سه احتمال وجود دارد كه احتمال دوّم و سوّم نزديك هم‌اند.

احتمال اوّل‌ آن است كه منظور جهاد با كفّار باشد [٣]؛ لكن اين احتمال داراى دو اشكال است:

١) اوّلين اشكال آن است كه سوره مباركه حجّ از سوره‌هاى مكّى قرآن است؛ در حالى كه امر به جهاد و قتال بعد از هجرت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله صادر شده است. از اين رو، جهاد در اين آيه شريفه، خصوص جهاد با كفّار نمى‌تواند باشد.

٢) اشكال دوّم آن كه در قرآن كريم مواردى كه مسأله جنگ و مقاتله با كفّار مطرح مى‌شود، غالباً با كلمه «وقاتلوا»، يا «يقاتل‌» و هم‌چنين «في سبيل اللَّه‌» ذكر مى‌گردد؛ بنابراين، مطابق اين دو قرينه، احتمال جهاد با كفّار بسيار بعيد است.

احتمال دوّم: آلوسى در تفسيرش مى‌نويسد: مراد از «جهاد»، اقسام سه‌گانه آن است؛ يعنى: هم جهاد با كفّار، هم جهاد با شيطان و هم جهاد با نفس را شامل مى‌شود. [٤] اشكال دوّمى كه در مورد احتمال اوّل آورديم، بر اين احتمال نيز وارد مى‌باشد.

احتمال سوّم: اكثر مفسّرين خاصّه و عامّه بيان مى‌دارند: به قرينه آيه پيشين و قرينه‌اى كه در ذيل همين آيه شريفه وجود دارد، منظور از جهاد اعم از جهاد اصطلاحى‌

[١]. ر. ك: السيّد محمّدحسين الطباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٤، ص ٤١٤؛ عبدعلى بن جمعة الحويزى، تفسير نور الثقلين، ج ٣، ص ٥٢٣؛ الفيض الكاشانى، تفسير الصافى، ج ٣، ص ٣٩١.

[٢]. محمّد بن يعقوب الكلينى، اصول كافى، ج ١، ص ١٨٩، باب فى أنّ الأئمّة شهداء اللَّه عزّ وجلّ على خلقه، ح ٤.

[٣]. ابواسحاق احمد الثعلبى، تفسير الثعلبى، ج ٧، ص ٣٥؛ القرطبى، تفسير القرطبى، ج ١٢، ص ٩٩؛ الجصّاص، أحكام القرآن، ج ٥، ص ٣٩٠؛ ابن‌جرير الطبرى، جامع البيان عن تأويل آى القرآن، ج ١٠، ص ٢٥٨.

[٤]. السيّد محمّد الآلوسى، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم والسبع المثانى، ج ١٧- ١٨، ص ٢٦٩.