قاعده لاحرج - حسينى خواه، سيدجواد؛ تقريربحث شيخ محمّدجواد فاضل لنكرانى - الصفحة ١٧ - پيشگفتار
بنابراين، قواعد فقهى در ميان آثار و تأليفات فقهى اماميّه به صورت پراكنده وجود داشته است، امّا به عنوان كتابى مستقلّ به رشته تحرير در نيامده بود. به مرور زمان سعى شد كه قواعد فقهى را از ميان كتابهاى فقهى و اصولى گردآورى و به صورت مستقلّ ارائه نمايند. شايد بتوان اوّلين فقيه شيعى كه به نگارش كتابى در اين زمينه اقدام نموده است، «نجيبالدّين يحيى بن سعيد حلّى» رحمه الله (٦٠١- ٦٩٨ ه. ق) صاحب كتاب ارزشمند «نزهة الناظر في الجمع بين الأشباه و النظائر» را معرّفى نمود؛ و پس از او، شهيد اوّل قدس سره با تأليف كتاب «القواعد و الفوائد»، قواعد فقهيّه را با شيوهاى خاص به نگارش در آورد؛ به گونهاى كه مرحوم شهيد قدس سره در اجازهاى كه به «ابن خازن حائرى» مىدهد، خود را مبتكر اين عمل معرّفى مىكند.
او مىگويد:
«فممّا صنفته كتاب «القواعد والفوائد»، مختصر يشتمل على ضوابط كلّية: أصوليّة وفرعيّة، تستنبط منها الأحكام الشرعيّة، لم يعمل الأصحاب مثله» [١]؛
از جمله تصنيفات من كتاب «القواعد و الفوائد» است كه مشتمل بر يكسرى ضوابط و قواعد كلّى اصولى و فقهى مىباشد و از آنها احكام شرعى استنباط مىگردد؛ و علماى پيشين چنين تأليفى نداشتهاند.
از آن زمان تا كنون، فقها و اصوليين ارجمند، اين راه را ادامه داده و قواعد فقهى را در كتابهاى مستقلّى [٢] مورد بحث و بررسى قرار دادهاند؛ و در كنار تدريس علوم: فقه،
[١]. محمّدباقر المجلسى، بحار الأنوار، ج ١٠٤، ص ١٨٧؛ محمّدباقر الموسوى الخوانسارى، روضات الجنّات، ج ٧، ص ٨.
[٢]. به عنوان نمونه مىتوان به كتابهاى زير اشاره نمود:
«جامع الفوائد فى تلخيص القواعد»، تأليف: أبوعبداللَّه الفاضل المقداد السيورى رحمه الله؛ «تمهيد القواعد الأصوليّة و العربيّة لتفريع فوائد الأحكام الشرعيّة»، تأليف: زينالدين بن على بن احمد العاملى رحمه الله؛ «القواعد الستّة عشر»، تأليف: الشيخ جعفر كاشف الغطاء رحمه الله؛ «الأصول الأصليّة و القواعد الشرعيّة»، تأليف: السيّد عبداللَّه شبّر رحمه الله؛ «عوائد الأيّام»، تأليف: المولى احمد النراقى رحمه الله؛ «المقاليد الجعفريّة فى القواعد الإثنى عشرية»، تأليف: محمّدجعفر الإسترابادى رحمه الله؛ «عناوين الأصول»، تأليف: السيّد ميرعبدالفتّاح الحسينى المراغى رحمه الله؛ «بلغة الفقيه»، تأليف: السيّد محمّد بحرالعلوم الطباطبائى رحمه الله؛ «القواعد الفقهيّة»، تأليف: السيّد محمّدحسن البجنوردى رحمه الله؛ «القواعد الفقهيّة»، تأليف: آيت اللَّه العظمى فاضللنكرانى «دام ظلّه العالى»؛ و كتابهاى ديگرى كه در همين رابطه نوشته شدهاند.