پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٠ - * تفسير موضوعى در كلمات علما و بزرگان پيشين

به احكام فقهى مثلًا آيات مربوط به اجزاء و شرايط نماز، و اجزا و شرايط روزه و حج و نكاح و طلاق، احكام حدود وديات و قضاوت اسلامى و غير اينها به صورت موضوعى جمع‌آورى و در كنار هم مورد بررسى قرار گرفته است.

ظاهراً اوّلين كتابى كه در اين زمينه تأليف شده كتاب‌ «احكام القرآن» «محمّد بن صائب كلبى» است كه از ياران امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام بوده، او كه در سال ١٤٦ وفات كرد حتى قبل از شافعى امام معروف اهل سنت (متوفاى ٢٠٤) به تأليف چنين كتابى پرداخت.

بعد از او نيز گروه زيادى از بزرگان فقها و دانشمندان دست به تأليف كتاب‌هايى در زمينه آيات الاحكام (گاه به همين نام، و گاه به نام‌هاى ديگر) زدند كه مرحوم محدّث تهرانى در كتاب‌ «الذّريعة»، بالغ بر ٣٠ كتاب از اين سلسله را نام مى‌برد. [١] كه مشهورترين آنها در ميان علما و فقهاى امروز كتاب آيات الاحكام مرحوم محقق اردبيلى، موسوم به‌ «زبدة البيان» و آيات الاحكام مرحوم فاضل مقداد موسوم به‌ «كنز العرفان» است.

در كتاب اخير آمده است كه مشهور در ميان دانشمندان اين است كه تعداد پانصد آيه در قرآن مجيد درباره احكام فقهى وجود دارد و اين با محاسبه آيات مكرر در اين زمينه است والا عدد آن كمتر از اين مى‌شود. [٢]

و نيز كتاب‌هايى هم چون‌ «اعجاز قرآن از نظر علوم امروز» كه در آن آياتى كه مربوط به اكتشافات علمى امروز است و جزء معجزات علمى قرآن محسوب مى‌شود و «جامعه و تاريخ يا حقوق در قرآن مجيد» عناوينى است كه براى تلاش‌هاى مستمر در زمينه تفسير موضوعى ديده مى‌شود.

كتاب‌هايى در زمينه قصص قرآن نيز تأليف يافته كه داستان‌هاى انبيا را با گردآورى آيات قرآن تشريح مى‌كند.

ولى با اين همه بايد اعتراف كرد هريك از اين كتاب‌ها ناظر به تفسير موضوعى‌

[١]. الذريعة الى تصانيف الشيعه، جلد ١، صفحه ٤٠- ٤٤.

[٢]. كنزالعرفان، جلد ١، صفحه ٥.