پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٣١ - تفسير و جمعبندى

گياهانى كه هم انسان از آن استفاده مى‌كند و هم چار پايان فرا مى‌خواند.

در نهمين آيه‌ به تمام آيات «آفاقى» و «انفسى» يعنى نشانه‌هاى خدا در عالم بزرگ، و در جهان كوچك يعنى وجود انسان، اشاره كرده، مى‌گويد: ما اين آيات را پيوسته و به طور مستمر يكى بعد از ديگرى به انسان‌ها نشان مى‌دهيم تا به وجود خدا پى برند و حق بر آنها آشكار شود.

در دهمين آيه‌ سخن از «مشاهده» پرندگان است كه چگونه بالاى سرما پرواز مى‌كنند گاه بال‌ها را مى‌گشايند و گاه مى‌بندند، و اين گشودن و بستن آنها را به سرعت بر فراز آسمان به حركت در مى‌آورد، و برخلاف قانون جاذبه به راحتى خود را در ميان زمين و آسمان نگه مى‌دارند، گاه بال‌ها را گشوده و در عين حال به سرعت حركت مى‌كنند، گويى نيروى مرموزى آنها را به پيش مى‌راند و گاه بال‌ها را بسته و به سرعت پيش مى‌روند، هركدام براى خود راه و رسم و ساختمان و شكل مخصوصى دارند و هركدام وسايل و ابزار لازم براى زندگى و برنامه خود.

در آيه يازدهم‌ بار ديگر به آفرينش زمين، و سپس به آفرينش وجود خود انسان كه در عين كوچكى دنياى عظيم و پرغوغايى است توجه مى‌دهد و با جمله‌ «افلا تبصرون» كسانى را كه چشم باز دارند و اين واقعيات را نمى‌بينند مورد سرزنش قرار مى‌دهد.

(بايد توجه داشت «بصيرت» از ماده «بصر» به معناى «چشم» يا «ديد چشم» گرفته شده، و در عين اين‌كه به معنى «نظر» و «رؤيت» به كار مى‌رود با آن متفاوت است، چرا كه بيشتر تكيه روى عضو بينايى و نيروى آن دارد، ولى مانند آن دو واژه گاه به معنى مشاهده درونى و تفكر نيز استعمال مى‌شود).

و بالاخره آخرين آيه‌ مورد بحث روى مسأله گوش و چشم و دل به عنوان سه وسيله اصلى شناخت و معرفت تكيه مى‌كند كه دليل روشنى است بر اعتبار مشاهده و حسّ به عنوان يك منبع اصلى شناخت.