و از آن‌جا كه منافاتى در ميان اين معانى نيست و همه بازگشت به همان مفهوم صيغه مبالغه مى‌كند مى‌توان ميان تمام اين معانى جمع كرد، به اين ترتيب مسلّماً منظور از آيه همه مؤمنان نيست بلكه مؤمنانى است كه در حدّ بالايى از ايمان قرار دارند.

و اما منظور از «شهدا» ممكن است اين باشد كه مؤمنان راستين ثواب شهيدان را دارند همان گونه كه در حديثى داريم كسى خدمت امام صادق عليه السلام عرض كرد دعا بفرماييد كه خداوند شهادت را روزى من كند امام فرمود: «انَّ الْمُؤْمِنَ شَهِيْدٌ؛ مؤمن شهيد است» و سپس آيه‌ «وَالَّذِيْنَ آمَنُوا بِاللَّه وَ رُسُلِهِ ...» (آيه مورد بحث) را تلاوت كرد. [٢]

اين احتمال نيز داده شده كه منظور از شهيد، گواه بر اعمال است، زيرا از آيات متعددى استفاده مى‌شود كه گروهى از مؤمنان (انبيا و امامان) گواه بر اعمال امت‌ها هستند.

جمع ميان اين دو معنا نيز بعيد نيست. [٣]

«اجر» در جمله‌ «لَهُمْ اجْرُهُمْ وَنُوْرُهُمْ» به معناى پاداش اعمال آنهاست، و «نور» را بعضى به معناى نور ايمان مؤمنان در قيامت مى‌دانند كه راه‌گشاى راه بهشت است، ولى دليل بر اين محدوديت نداريم، بلكه نور در اين‌جا به صورت مطلق ذكر شده كه هم نور معرفت و آگاهى را در دنيا شامل مى‌شود و هم نورى كه راه‌گشاى راه بهشت است در صحنه آخرت. [٤]

[١]. مفردات راغب، ماده صدق، مجمع البحرين ماده صدق، تفسير الميزان، جلد ١٩، صفحه ١٨٦، تفسير مراغى، جلد ٢٧، صفحه ١٧٤، تفسير مجمع البيان، جلد ٩، صفحه ٢٣٦.

[٢]. تفسير مجمع البيان، جلد ٩، صفحه ٢٣٨.

[٣]. بعضى احتمال داده‌اند كه جمله‌ «وَالشُّهداءُ عِنْدَرَبِّهِمْ» جمله مستقلى است كه از مبتدا و خبر تركيب شده و عطف بر ما قبل نيست، ولى اين احتمال بسيار ضعيف به نظر مى‌رسد.

[٤]. ظاهر تعبير بعضى از مفسّران اين است كه همه ضمير «ها» در اين جمله به مؤمنان بر مى‌گردد، در حالى كه در الميزان تصريح شده است كه ضمير «لهم» به‌ «الذين آمنوا» بر مى‌گردد، و دو ضمير ديگر به‌ «صديقين» و «شهداء» يعنى كسانى كه اجر صديقين و شهدا و نور آنها را دارند، اما اين احتمال بعيد است.