١- مسلمانان مشركين را با اين كه سه برابر خود آنان بودند دو برابر جمعيت خود ديدند. خداوند مشركين را در نظر مسلمانان كم نمود كه آنها را ٦٢٦ نفر ميديدند زيرا خداوند بمسلمانان وعده داده بود كه اگر صد نفر از شما صبر و استقامت كنند بر دويست نفر از كفار غالب مى‌گرديد از اين رو خداوند براى تقويت دلهاى آنان عدد كفار را در نظر آنان تا اندازه‌اى كه وعده داده بود پيروز مى‌شوند تقليل داد كه دو برابر آنان هستند سپس آنان با اين كه عددشان كم بود بر جمعيت زياد كفار غالب شده آنها را شكست دادند (عبد اللَّه بن مسعود و جمعى از علماء).

٢- منظور ديدن مشركين است يعنى مشركين جمعيت مسلمانان را دو برابر خود ديدند زيرا خداوند پيش از جنگ، عدد مسلمانان را در نظر مشركين كم جلوه داد تا اين كه براى جنگ مسلمانان جرئت نمايند و از آن منصرف نگردند ولى وقتى كه شروع به جنگ كردند براى اين كه بترسند جمعيت مسلمان را در نظرشان زياد جلوه داد و براى اين كه مسلمانان بر نبرد مشركين جرئت پيدا كنند آنها را در نظر مسلمين كم جلوه داد.

شاهد صحت اين قول آيه كريمه‌(وَ إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَ يُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ)[١] (زمانى كه با آنها ملاقات كرديد آنها را در نظر شما كم نشان داديم و شما را در نظر آنها نيز كم جلوه داديم) است و اين كار بهترين وسيله يارى كردن مؤمنين و ذلت كفار مى‌باشد (سدى) و اين معنا بنا بر قول كسانى كه «يرونهم» را بيا خوانده‌اند درست است.

اما بنا به قرائت كسانى كه آن را با «تاء» خوانده‌اند (ترونهم) كه به صيغه خطاب است يعنى شما ميديديد ايشان را، در اين صورت فقط وجه اول صحيح خواهد بود كه شما مسلمانان آنان را دو برابر خود ميديديد.

ولى بنا بر اين كه خطاب به يهود بنى قينقاع باشد كه در آن جريان حضور نداشتند و مقصود از اين جمله: «بگو بكسانى كه كافر شدند ...» آنان باشند پس معناى آيه چنين ميشود «اى جمعيت يهود شما ديديد كه مشركان دو برابر مسلمانان بودند و در عين‌

[١]- آيه ٤٤ از سوره انفال