ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٥٤ - تفسير

حال خداوند مسلمانان را پيروزى داد پس به زيادى عده خود مغرور نشويد. و بلخى اين وجه را اختيار كرده است. فراء ميگويد: ممكن است معناى «مثليهم» اين باشد كه آنها سه برابر بودند زيرا وقتى گفته ميشود من هزار دينار دارم و به دو برابر آن هم نيازمندم معنايش اينست كه من به سه هزار دينار احتياج دارم. در اين آيه هم معنا اينست كه آنها دو برابر خودشان باضافه خود آنها ميديدند كه جمعاً سه برابر ميشود و معجزه همين است كه جمعيت كم بر عده زياد پيروز شوند.

ولى زجاج اين وجه را انكار كرده و آن را مخالف ظاهر اين آيه و نيز مخالف آيه ٤٤ از سوره انفال كه ميگويد آنها را در نظر شما كم جلوه داديم ميداند.

سؤال:

چگونه ممكن است جمعيتى از آنچه هستند كمتر ديده شود در صورت نبودن موانع و قدرت بينايى و اين مطلب تنها به نظر كسانى كه مى‌گويند ممكن است اجسامى باشد كه ديده نشوند يا بعضى از آنها ديده شود و بعضى ديده نشود درست است.

پاسخ:

ممكن است منظور از كم بنظر آمدن بنظر مسلمانان اين معنا باشد كه مسلمانان آنان را عده‌اى كم گمان مى‌كردند نه اين كه بعضى را ديده و بعضى را نديدند بلكه همه آنها را يك جا ديدند اما بطور تفصيل عدد آنها را كمتر از آنچه بودند پنداشتند و بسيار شده است كه انسان جمعيت انبوهى را مى‌بيند ولى در تعداد آنها شك مى‌كند و گاهى در تعيين عدد اختلاف مى‌شود.

(وَ اللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ) (و خدا با كمك خود هر كه را بخواهد يارى مى‌كند). كمك خداوند براى پيروزى بر دشمنان به دو صورت است يكى در جنگ و ديگرى در استدلال و حجت اما نوع اول كمك همين بود كه عدد كمى را بر جمعيتى بسيار بر خلاف جريان عادى و طبيعى بوسيله نيروهاى غيبى و فرشته‌ها و نيز از راه كم جلوه دادن دشمن در نظر آنان پيروزى بخشيد.

و اما نوع دوم كمك همان وعده قبلى بود كه خبر داد كدام يك از اين دو طائفه‌