قبل از ورود به بحث یادآور می‌شویم گرچه استفاده از واژه «هَندَسه» هنگام بحث از این موضوع، مرسوم بلکه تا حدودی متعیَن شده، ولی با توجه به ریشه و اشتقاق این واژه (که مُعرَّب واژه اندازه و به معنای قَدَر و اندازه‌گیری است)، شاید بهره‌گیری از واژه «منظومه» شایسته‌تر باشد.

سه گام تا ترسیم منظومه

گام اول: انتخاب مفهوم علم (دانش)

پیش از ورود به نگارش منظومه و تعیین دانش‌های حدیثی، باید ابتدا مفهوم و مراد از دانش را بیان کرد تا بدین‌وسیله، علت خروج برخی عناوین دانش‌نما از این منظومه مشخص گردد. در تعریف علم (به معنای دانش و نه دانستن[٩٤]) بین اندیشمندان وادی «فلسفه علم» اختلاف نظر وجود دارد و معانی مختلفی ارائه شده است؛ اما می‌توان دو معنا از معانی ارائه شده را برگزید:

برداشت اول: دانش، مجموعه قضایایی است که مناسبت و ارتباطی بین آن‌ها در نظر گرفته شده و به گِردِ محورِ وحدت‌بخشی سامان‌یافته است؛ هرچند این مجموعه، از قضایای شخصی و خاص تألیف شده باشد. این محور وحدت‌بخش که می‌تواند یکی از سه عامل: موضوع، غایت و روش باشد، موجب وحدت و انسجام اجزای پراکنده این مجموعه و نیز تمایز آن از دیگر مجموعه‌ها می‌باشد. علم در این برداشت، مجموعه‌ای از مسائل است که هر مسأله به اصطلاح منطقی، یک قضیه است و از موضوع، محمول، نسبت حکمیه و حکم تشکیل می‌شود. بر این اساس، عناوینی چون: تراجم، تاریخ و جغرافیا را نیز می‌توان دانش به‌حساب آورد.

[٩٣] . بحث از درختواره معارف حدیثی، معمولاً مورد اهتمام حدیث‌پژوهان نبوده ولی می‌توان به‌عنوان نمونه به آن‌چه که از سوی استاد سیدمحمدکاظم طباطبایی ارائه شده، بسنده نمود. ایشان معارف حدیثی را در دو دسته اصلی «معارف خالص دینی» (با زیرمجموعه: قرآن و تفسیر، اخلاق، اعتقادات، فقه، تاریخ و سیره معصومان) و «معارف مرتبط با دانش‌های بشری» (با زیرمجموعه: روانشناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، علوم تربیتی، سیاست، حقوق، عرفان، هیئت و نجوم، پزشکی و هستی‌شناسی) تقسیم نموده است.

[٩٤] . واژه علم به معنای «آگاهی و دانستن» ویا «اعتقاد یقینی» نیز به کار می‌رود که خارج از بحث ماست. از این دو معنای علم در زبان انگلیسی به knowledge (نالِج) یاد می‌شود. البته ممکن است تسامحاً علم به معنای اطلاعات (Information) نیز به‌کار رود.