حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٠٥ - بررسی تحلیلی حدیث «ارتد الناس بعد النبی(ص) الا ثلاثة»

بن فضال» موثق و امامی هستند. «علی بن حسن بن فضال» فطحی موثق است.[٢٧٥] پس این سند از نظر رجالی، موثق به‌حساب می‌آید.

سند دوم از الاختصاص:

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یحْیى عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَینِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَارِثِ‌ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَالْمَلِكِ بْنَ أَعْینَ یسْأَلُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ(ع) قال....

این سند صحیح می‌باشد و شخص «حارث» به قرینه روایت قبلی یا «حارث بن مغیره» بوده که توثیق شده و یا «حارث بن محمد بن نعمان» است که توثیق صریح ندارد؛[٢٧٦] اما از آنجا که «حسن بن محبوب» از اصحاب اجماع بوده و ١٥مرتبه در کتب اربعه از ایشان نقل روایت شده، می‌توان اعتبار روایت وی را ثابت کرد.

روایت دوم که از تفسیر عیاشی نقل شده، مرسل[٢٧٧] است. روایت سوم دارای سه سند بوده که عبارتنداز:

سند اول از الکافی:

عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یحْیى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیل عن[٢٧٨]حَنَانٌ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِیجَعْفَرٍ(ع) قَالَ... .

این سند دارای «تحویل» بوده و در واقع دو سند است. همه راویان آن به‌جز «حنان بن سدیر» و «سدیر بن حکیم» امامی و ثقه هستند. «حنان» در کتب رجالی توثیق شده گرچه او را واقفی دانسته‌اند.[٢٧٩] برای «سدیر» در کتب رجال توثیقی ذکر نشده؛[٢٨٠] اما طبق قاعده اصحاب اجماع، نقل «عبدالله ابن مسکان» در چهارروایت از کتب اربعه و یک‌روایت از «حسن بن محبوب» می‌تواند اعتبار روایت ایشان را ثابت کند. لذا این سند به‌علت واقفی‌بودن «حنان» از صحت می‌افتد و در درجه موثق قرار می‌گیرد.


[٢٧٥]. رجال النجاشی، ص٢٥٧؛ الفهرست، ص٢٧٢.

[٢٧٦]. رجال النجاشی، ص١٤٠؛ الفهرست، ص١٦٤.

[٢٧٧]. روایات تفسیرالعیاشی در ابتدا مسند بوده، اما یکی از مستنسخین آن، اسناد روایات را به‌جهت اختصار حذف نموده که با مراجعه به سایر منابع، می‌توان اسناد آن را بازسازی نمود.

[٢٧٨]. این بخش از سند، در روایت ذکر نشده بلکه بر سند روایت قبلی تعلیق شده است.

[٢٧٩]. ر.ک: رجال الطوسی، ص٣٣٤؛ خلاصة الاقوال، ص٢١٨.

[٢٨٠]. ر.ک. رجال الطوسی، ص٢٢٣؛ رجال البرقی، ص١٥.