فرمود: بله؛ من خرما دوست دارم. عرض کردم: چرا؟ فرمود: چون رسول خدا(ص) اهل خوردن خرما بود و امیرالمومنین(ع) و حسن بن علی(ع) و حسین بن علی(ع) و زین العابدین(ع) و أبوجعفر(ع)، أبوعبدالله(ع)، پدرم و من اهل خوردن خرما هستیم... .[٢٨]

ج) دورۀ منبعیت فعلِ معصوم

پس از دو دورۀ نخست که کارکرد فعلِ معصوم بیشتر در قالب استناد و ارجاع به افعال انبیای سلف و پیامبر اسلام(ص) ظهور داشت، در دورۀ سوم و عصر تدوین روایات و متون دینی، کارایی فعلِ معصوم از حالت بسیط خارج شد و در قالب یک منبع استنباط و یا دلیل معتبر ظاهر گشت؛ اما صاحبان آثار یادشده نگاه مشترکی به سنّت فعلی نداشتند و انعکاس گزاره‌های مرتبط با فعلِ معصوم در آن‌ها متنوع و مختلف بوده است. ازاین‌رو، پی‌جویی رویکرد اندیشمندان شیعه به فعلِ معصومان و نیز شناسایی نگره‌های سنّت‌شناسانه آنان، تأثیر به‌سزایی در شناخت پیشینۀ سیره‌پژوهی شیعه و زمینه‌سازی برای توسعه و گسترش آن خواهد داشت. در این بخش، به‌صورت موردی، کارکرد فعلِ معصوم در دو دانش فقه و اصول فقه را کاویده و به انعکاس رویکرد فقها و اصولیون به سنّت فعلی پرداخته‌ شده است. شایان ذکر است که در این دوره، میزان استناد عالمانِ شیعه به رفتار پیامبر(ص) بیش از سایر معصومان بوده و این از یک‌سو، حکایت از واقعیت خارجی مطالعات فقهی شیعه دارد و از سوی دیگر نشانگر گسترۀ تاثیرگذاری سیرۀ پیامبر(ص) در استنباط است.

١. پژوهش‌های فقهی

پژوهش‌های فقهی شیعه به‌جهت میزان توجه به فعلِ معصوم و بهره‌گیری از آن، در سه دوره مختلف قابل بررسی است که از خلال آن می‌توان میزان کارایی سنّت فعلی در استنباط آموزه‌های فقهی را به‌دست آورد. این سه دوره به لحاظ تاریخی شامل دورۀ متقدم (از آغاز غیبت کبری تا قرن پنجم هجری)، دورۀ میانی (از قرن ششم تا دهم هجری) و دورۀ متأخر (از قرن یازدهم تا پانزدهم هجری) می‌گردد. در هر دوره، برخی از مهم‌ترین و شاخص‌ترین آثار فقهی شیعه مورد بررسی قرار گرفته است .

١.١. دورۀ متقدم

در این دوره که بزرگانی چون شیخ صدوق (٣٨١ق)، سید مرتضی (٤٣٦ق) و شیخ طوسی

[٢٨]. الکافی، ج٦، ص٣٤٦.