نمونه (٣): گاهی، عدم انتساب روایت به معصوم(ع) به‌دلیل مضمر‌بودن سند است. گرچه برخی علما، اضمار راویان ثقه و مورد اعتماد (که اطمینان وجود دارد از غیر معصوم نقل نمی‌کنند) را مضر نمی‌دانند، اما عده‌ای اضمار را مطلقا مضر و باعث ضعف می‌دانند؛ چنان‌که شهید ثانی حتی مضمرات «علی بن جعفر» را ضعیف می‌شمارد.[٣٧٩]روایتی در الکافی به صورت مضمره این‌گونه آمده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ النُّفَسَاءُ مَتَى‌ تُصَلِّی‌ ... .[٣٨٠]

با تخریج به‌دست می‌آید که این روایت در تهذیب[٣٨١] به صورت مسند نقل شده است.

٧. حل تناقض‌های روایات با متون تاریخی

گاهی سند روایت با متون تاریخی ناسازگار بوده و موجب نقد روایت شده است. تخریج حدیث و تطبیق با اسناد مشابه، می‌تواند مشکل را حل نماید؛ مثلاً، در کتاب الکافی سند روایتی به این‌گونه آمده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ مُوسى‌ عَنْ أُمِّهِ وَ أُمِّ أَحْمَدَ بِنْتِ مُوسی‌ قَالَتَا...[٣٨٢]

ظاهرِ این سند با مشکل روبه‌رو است؛ زیرا شخصی به نام «أُمّ احمد بنت موسی» در بین فرزندان امام کاظم(ع) یافت نمی‌شود؛ شیخ مفید[٣٨٣] و ابن شهرآشوب[٣٨٤] نیز در شمارش دختران موسی بن جعفر(عهما)، دختری به این نام ذکر نکرده‌اند. با تخریج این روایت در کتب حدیثی دیگر دانسته می‌شود که «امّ أحمد»، همسر امام موسی بن جعفر(ع) و مادر «أحمد»، «محمّد» و «حمزه» است؛ مثلا سند روایت مزبور در من لایحضر الفقیه بدین شرح است:

فَقَدْ رَوَى الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ(عهما) عَنْ أُمِّه وَ أُمِّ أَحْمَدَ بْن مُوسَى(ع) قَالَتَا كُنَّا مَعَ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ(عهما)... .[٣٨٥]

[٣٧٩]. ر.ک: اصول و قواعد فقه الحدیث، ص١٣٣، نقل از مسالم الأفهام، ج٣، ص٢٢٧؛ الروضة البهیة، ج١، ص١٣٣؛ ج٢، ص٢٢٧؛ روض الجنان، ص٦١.

[٣٨٠]. الكافی، ج‌٣، ص٩٩، ح٤.

[٣٨١]. تهذیب الأحکام، ج١، ص١٧٣، ح٦٨.

[٣٨٢]. الکافی، ج٣، ص٤٢، ح٦.

[٣٨٣]. الإرشاد، ج٢،ص٢٤٤.

[٣٨٤]. مناقب آل ابی‌طالب، ج٤، ص٣٥٠.

[٣٨٥]. من لایحضره الفقیه، ج‌١، ص١١١، ح٢٢٧.