نکته: از آنجایی که یاران امیر المومنین(ع) بیش از سه‌نفر بوده‌اند[٣٢٤] روشن می‌شود که منظور روایت از این تعداد، مخلص‌ترین و کامل‌ترین یاران آن حضرت بوده و الّا در بعضی از روایات ذکر شد که چهارنفر دیگر و در بعضی از روایات، تعدادی از مردم به آن‌ها ملحق شده و در بعضی از روایات تنها مقداد استثنا شده بود. از تمام این تعبیرها فهمیده می‌شود که استثنای این سه نفر بر اساس اختلاف مراتب ایمان صحابه بوده و به معنای حصر در آن‌ها نیست.

بنابراین واژه «ارتدّ»، در لغت به‌معنای «برگشت» بوده و در قرآن و احادیث نیز به‌معنای «در برگشت از دین» به‌عنوان مصداقی از معنای لغوی به‌کار رفته است که این معنا در حدیث مورد بحث، منتفی بوده و به‌قرینه بعضی از روایات و با بهره‌گیری از دیدگاه عالمان، منظور از «ارتدّ» برگشت امّت از عهدها و سفارشات پیامبر اکرم(ص) نسبت به حضرت علی(ع) است.

نتیجه‌گیری

حدیث «ارتد الناس بعد النبیّ(ص) الا ثلاثة» از جمله احادیثی است که طبق آن، به شیعیان نسبت ارتداد صحابه داده شده است. این حدیث در میان منابع روایی شیعه، از سه منبع قویّ و یک منبع ضعیف برخوردار بوده و متن آن، به‌جهت نداشتن آسیب‌های حدیثی و هماهنگی با احادیث فراوانی از منابع اهل‌سنّت، مورد اعتماد است. داشتن هفت‌سند صحیح، دوسند موثق، چهارسند مرسل، یک‌سند مجهول و یک‌سند ضعیف، از ویژگی‌های سندی این حدیث بوده که در مجموع با داشتن چنین منابع معتبر و متون قویّ و اسناد صحیح و موثق، می‌توان اطمینان به صدور روایت پیدا نمود. واژه «ارتدّ» برگرفته از ماده «ردّ»، یک اصل مشخص بوده که از نظر لغوی و استعمال‌های عرب قبل از اسلام به معنای «برگشتن» و در کاربرد قرآنیـ حدیثی به معنای «برگشت هرچیز» و «برگشت از دین اسلام» به‌کار رفته است. توجیهاتی از عالمان شیعه و اهل سنّت برای معنای روایت ذکر شد که از میان آن‌ها توجیه مناسب این بود که «ارتد» به معنای برگشتن از دین اسلام نبوده بلکه به‌معنای برگشت امّت از عهدها و سفارشات پیغمبر اکرم(ص) نسبت به امیرالمؤمنین(ع) بوده که با ظاهر حدیث و معنای لغوی ارتداد نیز سازگار است.

پیشنهادهای پژوهشی:

- نقد و تحلیل شبهات دربارۀ حدیث «ارتد الناس بعد النبی(ص) الا ثلاثة»

- بررسی تطبیقی دیدگاه علمای شیعه و اهل سنّت دربارۀ حدیث «ارتد الناس»

[٣٢٤]. برای آگاهی بیشتر ر.ک: پایان‌نامه «یاران علی(ع) درسنگر دفاع از ولایت».