حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٠٣ - بررسی تحلیلی حدیث «ارتد الناس بعد النبی(ص) الا ثلاثة»


٣. سند شناسی

متن اصلی این روایت دارای پنج‌سند بوده؛ دوسند آن از رجال الکشی و سه‌سند آن از الاختصاص است.

سند اول از کتاب الاختصاص:

عِدَةٌ مِن أصحابِنا عَن مُحَمَدِ بنِ الحَسَنِ‌ عَن محمد بن الحسن الصفار عن أیوب بن نوح عن صفوان بن یحیی عن مثنی بن الولید الحناط عن برید بن معاویة عن أبیجعفر(ع)... .

سند دوم از کتاب الاختصاص:

علی بن الحسین بن یوسف عن محمد بن الحسن عن محمد بن الحسن الصفار عن محمد بن إسماعیل عن علی بن الحكم، عن سیف بن عمیرة عن أبیبكر الحضرمی قال:‌ قال أبوجعفر(ع)...

سند سوم از رجال الکشی:

عن علی بن الحكم، عن سیف بن عمیرة عن أبیبكر الحضرمی قال:‌ قال أبوجعفر(ع) ... .

این سه‌سند صحیح است و از میان تمام افراد سند، تنها ابوبکر حضرمی در کتب رجالی توثیق نشده[٢٦٦] که با کمک قاعده رجالی «اصحاب اجماع»[٢٦٧] می‌توان تعداد ١٢مرتبه نقل «عبدالله بن مسکان» از وی در کتاب‌های چهارگانه حدیثی را نشانه وثاقت او دانست؛ اما چون انتساب کتاب الاختصاص به مؤلف ثابت نبوده، روایت اول و دوم به عنوان مؤیّد مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سند سوم بخشی از سند دوم بوده و تعدادی از راویان آن ذکر نشده است. از نظر رجالی میان «کشی» و «علی بن الحکم» سه طبقه فاصله بوده و ایشان نمی‌تواند بدون واسطه از «علی بن الحکم» نقل روایت کند؛ اما چون «علی بن الحکم» صاحب کتاب بوده[٢٦٨] و در میان قدما مرسوم بوده که از صاحبان کتاب بدون سند نیز نقل روایت می‌کردند، ـ چنانچه شیخ طوسی در مشیخۀ «الاستبصار» تصریح نموده که اسناد روایات را با راویانی که دارای کتاب بوده شروع کرده و در پایان، طریق خود به این کتاب‌ها را ذکر نموده[٢٦٩]ـ ممکن است «کشی» نیز این روایت را بدون سند از کتاب وی نقل کرده باشد. به‌گفته «میرداماد استرآبادی» طریق «کشی» به «علی بن الحکم»


[٢٦٦]. رجال الکشی، ص ٤٤؛ رجال الطوسی، ص٢٣٠.

[٢٦٧]. جناب کشی در کتاب خود، برای بعضی از راویان قاعده‌ای به نام اصحاب اجماع کشف نموده که هرکس در سند آن راویان قرار گرفته باشد روایات او در حکم صحیح است. «من أجمعت العصابة على تصحیح ما یصح عنهم‌».

[٢٦٨]. ر.ک: رجال النجاشی، ص٢٧٤؛ الفهرست، ص٢٦٤.

[٢٦٩]. الاستبصار، ج٤، (المشیخة)، ص٣٠٥.