خطاب قرآن همه مردم را در بر مى‌گيرد و با «اى مردم» يا «اى مؤمنان» يا «اى كسانى كه ايمان آورديد» قرين است و مفهوم آن اين است كه خداوند مى‌خواهد آنها به سخنش گوش فرا دهند و آن را درك كنند و بر اين اساس آيا مى‌توانيم چنين بپنداريم كه تدبّر در آن جايز نيست؟ نمى‌توان گفت روايات از تدبرى نهى مى‌كنند كه خداوند آن را لازم شمرده است، بلكه منطقى‌تر آن است كه بگوييم روايات از چيزى نهى كرده‌اند و آيات قرآنى به چيز ديگرى فرمان مى‌دهند يا آن كه روايات حدود تدبّر را روشن مى‌سازند، حدودى كه نبايد پا را از آن فراتر نهاد.

روايات از چه چيزى نهى مى‌كنند؟

واقعيّت آن است كه انسان بايد از حقى پيروى كند كه آن را مى‌شناسد و آنچه را كه از آن آگاهى ندارد رها كند. خداوند مى‌فرمايد:

(وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُوْلئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا) [١].

«از پى آنچه ندانى كه چيست مرو زيرا گوش و چشم و دل همه را بدان باز خواست كنند.»

چنانچه در اسلام انسان نبايد از چيزى سخن بگويد كه نسبت بدان آگاهى ندارد. خداوند مى‌فرمايد:

[١] - سوره اسراء، آيه ٣٦.