بلند قامت با صدايى بلند تشخيص مى‌دهد، زيرا ميان اين شخص كه در فاصله دور قرار دارد و صدايش كه از نقطه دورى به گوش مى‌رسد و ميان مشاهده ساير اشيايى كه در فاصله دورى قرار دارند مقايسه بر قرار مى‌كند و هنگامى كه اين مسافت را ارزيابى مى‌كند به ميزان صحت ديد و شنوايى خود آگاهى پيدا مى‌كند.

اگر اندكى بينديشيم به اين حقيقت پى مى‌بريم كه انسان بدون اين مقايسه‌ها- كه بر ملاكى عملى تكيه دارد كه بسرعت پرده از بطلان احساس بر مى‌گيرد- هرگز به تمدّن يا اكتشافات علمى دست نمى‌يافت. براى مثال «ابن هيثم» رياضى دان قديمى اسلام براى شكسته شدن پرتوهاى نور هنگام گذشتن از هوا يا آب علّتى يافت و با تكيه بر اين پديده‌ها و آن حقايق «ابن هيثم» توانست به ضخامت جوّ كره زمين كه پانزده كيلومتر است آگاهى پيدا كند. [١]

چگونه «ابن هيثم» توانست ضخامت حقيقى هوايى كه ما را در برگرفته به دست آورد. او خيلى آسان توانست به وسيله مقايسه شكست نور خورشيد در هوا بدين حقيقت نايل آيد. او مى‌گويد: اگر شناخت من در شكست نور در يك لوله هوا صحيح باشد در جوّ نيز صحيح خواهد بود، زيرا ثبوت در صورتى كه موضوع واحد باشد جزء خصايص علم در هر زمان و مكان است.

[١] - القوميه و الغزو الفكرى، ص ١٢٥.