يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٧٦ - ١٥١- نظر اسلام درباره جبر و اختيار چيست؟

٥- براى بالا بردن سطح اخلاق جامعه همه دانشمندان بدون استثنا تلاش دارند.

٦- انسان از خطاهاى خود توبه مى‌كند، با قبول اصل جبر، توبه معنى ندارد.

٧- انسان بر كوتاهيهائى كه كرده حسرت مى‌خورد، چرا؟

٨- در تمام دنيا بدكاران و مجرمان را محاكمه مى‌كنند و آنها را تحت بازپرسى شديد قرار مى‌دهند، كارى كه از اختيار بيرون است بازپرسى و محاكمه ندارد.

٩- در همه دنيا و ميان تمام اقوام اعم از خداپرستان و ماديين براى مجرمان مجازات قائلند، مجازات بر كارى كه مجبور بوده؟!

١٠- حتى طرفداران مكتب جبر هنگامى كه كسى به منافع و حيثيت آنها تجاوز كند فرياد مى‌كشند و او را مقصر مى‌شمارند و به دادگاه مى‌كشانند!

خلاصه اگر راستى انسان از خود اختيارى ندارد، پشيمانى چه معنى دارد؟

ملامت و سرزنش براى چيست؟ آيا مى‌شود كسى را كه دستش بى‌اختيار مرتعش و لرزان است ملامت كرد؟

چرا نيكوكاران را مدح و تشويق مى‌كنند، مگر از خود اختيارى داشته‌اند كه با تشويق به كار نيك ادامه دهند؟

اصولًا با پذيرش تأثير تعليم و تربيت، جبر مفهوم خود را از دست خواهد داد

و از اين گذشته مسائل اخلاقى بدون قبول آزادى اراده، ابداً مفهومى ندارد.

اگر ما در كارها مجبوريم توبه يعنى چه؟ حسرت خوردن چرا؟ محاكمه شخص مجبور از ظالمانه‌ترين كارها است، و مجازات او از محاكمه‌اش برتر.

همه اينها نشان مى‌دهد كه اصل آزادى اراده، فطرى همه انسانها و موافق وجدان عمومى بشر است، نه تنها عوام كه همه خواص و همه فلاسفه در عمل چنينند و حتى جبريها در عمل اختيارى هستند «الجبريون اختياريون من حيث لا يعلمون»!

و جالب اينكه قرآن مجيد نيز كراراً روى همين مسأله تكيه كرده در آيه ٣٩ سوره نبأ مى‌فرمايد: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‌ رَبِّهِ مَآباً: «هركس بخواهد مى‌تواند راهى را به سوى پروردگارش برگزيند».