يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٨٠ - ١٥١- نظر اسلام درباره جبر و اختيار چيست؟

از اينجا روشن مى‌شود اينكه بعضى از مفسران جبرى مسلك مانند «فخر رازى» به اين آيه چسبيده‌اند به خاطر پيشداوريهائى است كه در اين مسأله داشته‌اند، او مى‌گويد: و اعلم ان هذه الآية من جملة الآيات التى تلاطمت فيها امواج الجبر و القدر!: «بدان كه اين آيه از آياتى است كه امواج جبر در آن متلاطم است! [١].

آرى، اگر اين آيه را از آيات قبل جدا كنيم جاى اين توهم وجود دارد ولى با توجه به اينكه در يك آيه بيان تأثير اختيار شده، و دريك آيه ديگر بيان تأثير مشيت پروردگار، به خوبى مسأله «الامر بين الامرين» تثبيت مى‌گردد.

عجيب است طرفداران تفويض به همان آيه‌اى مى‌چسبند كه سخن از اختيار مطلق مى‌گويد، و طرفداران جبر به آيه‌اى كه به تنهائى بوى جبر مى‌دهد، و هر كدام مى‌خواهند پيشداوريهاى خود را با آن توجيه كنند، در حالى كه فهم صحيح كلام الهى (و هر كلام ديگر) ايجاب مى‌كند كه همه را در كنار هم بگذارند، و بدون تعصب و پيشداورى قبلى قضاوت كنند.

ذيل آيه كه مى‌فرمايد: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً* نيز ممكن است اشاره به همين معنى باشد چرا كه علم و حكمت خدا ايجاب مى‌كند بندگان را در پيمودن راه تكامل آزاد بگذارد، وگرنه تكامل اجبارى و تحميلى تكامل نيست، بعلاوه علم و حكمت او اجازه نمى‌دهد كه افرادى را مجبور به كار خير و افرادى را مجبور به كار شرّ كند، و بعد گروه اول را پاداش دهد، و گروه دوم را مجازات كند. [٢]

[١]- تفسير «فخر رازى» جلد ٣٠ صفحه ٢٦٢.

[٢]- تفسير نمونه ٢٥/ ٣٨٥