يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٩٩ - ٢٦- تسبيح عمومى موجودات جهان به چه معناست؟

بنابراين بايد قبول كرد كه عالم شگرف هستى با آن نظام عجيبش، با آن همه رازها و اسرار، با آن عظمت خيره‌كننده‌اش و با آن ريزه‌كارى‌هاى حيرت‌زا همگى «تسبيح و حمد» خدا مى‌گويند.

مگر «تسبيح» جز به معنى پاك و منزه شمردن از عيوب مى‌باشد؟ ساختمان و نظم اين عالم هستى مى‌گويد خالق آن از هرگونه نقص و عيبى مبرا است.

مگر «حمد» چيزى جز بيان صفات كمال مى‌باشد؟ نظام جهان آفرينش از صفات كمال خدا، از علم بى‌پايان و قدرت بى‌انتها و حكمت وسيع و فراگير او سخن مى‌گويد.

اين معنى براى تسبيح و حمد عمومى موجودات كاملًا قابل درك است و نياز به آن ندارد كه ما براى همه ذرات عالم هستى درك و شعور قائل شويم چرا كه دليل قاطعى براى آن در دست نيست و آيات گذشته نيز به احتمال زياد همان زبان حال را بيان مى‌كند.

ولى در اينجا يك سؤال باقى مى‌ماند و آن اينكه اگر منظور از تسبيح و حمد، حكايت نظام آفرينش از پاكى و عظمت و قدرت خدا است، و «صفات سلبيه» و «ثبوتيه» او را شرح مى‌دهد پس چرا قرآن مى‌گويد شما حمد و تسبيح آنها را نمى‌فهميد؟ اگر بعضى نفهمند حدّ اقل دانشمندان كه مى‌فهمند.

ولى اين سؤال دو پاسخ دارد:

نخست اينكه روى سخن با اكثريت مردم نادان و مخصوصاً مشركان است و دانشمندان با ايمان كه در اقليت قرار دارند از اين عموم، مستثنا هستند كه هر عامّى استثنائى دارد.

ديگر اينكه آنچه ما از اسرار اين عالم مى‌دانيم در برابر آنچه نمى‌دانيم همانند قطره‌اى است در برابر دريا و ذره كاهى است در مقابل يك كوه عظيم، كه اگر درست بينديشيم حتّى نام علم و دانش نمى‌توان بر آن گذاشت.