يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٧٨ - ١٥١- نظر اسلام درباره جبر و اختيار چيست؟

آيه‌ «وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ» در سوره فصّلت آيه ٤٦ دليل روشنى است بر مسأله اختيار، و آزادى اراده، و بيانگر اين حقيقت است كه خداوند نه بى‌جهت كسى را كيفر مى‌دهد، و نه بر مجازات كسى بدون دليل مى‌افزايد، برنامه او عدالت محض است، چرا كه سرچشمه ظلم، كمبودها و نقصانها، جهل و ناآگاهى، و يا هواى نفس است، و ذات پاك او از همه اين امور منزه مى‌باشد.

قرآن، در آيات بينات خود قلم بطلان بر مكتب جبر كه مايه اشاعه فساد، و امضاى انواع زشتيها، و نفى هرگونه تعهد و مسئوليت است مى‌كشد، همگان را در برابر اعمالشان مسئول مى‌شمرد، و نتائج اعمال هركس را در درجه اول متوجّه خود او مى‌داند.

لذا در حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مى‌خوانيم كه يكى از يارانش سؤال كرد:

هل يجبر اللَّه عباده على المعاصى: «آيا خداوند بندگان را بر گناه مجبور مى‌كند»؟

فقال: لا، بل يخيرهم و يمهلهم حتى يتوبوا.

فرمود: «نه بلكه آنها را آزاد مى‌گذارد و مهلت مى‌دهد تا از گناه خويش توبه كنند».

مجدداً سؤال مى‌كند: هل كلف عباده ما لا يطيقون؟ «آيا بندگان خود را تكليف ما لا يطاق مى‌كند»؟

امام عليه السلام فرمود:

كيف يفعل ذلك و هو يقول: «وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ»:

«چگونه چنين كارى را مى‌كند در حالى كه خودش فرموده: پروردگار تو به بندگان ظلم و ستم روا نمى‌دارد»؟

سپس امام عليه السلام افزود: پدرم موسى بن جعفر عليه السلام از پدرش جعفر بن محمّد عليه السلام چنين نقل فرمود: «كسى كه گمان كند خداوند بندگان را مجبور بر گناه مى‌كند، يا تكليف ما لا يطاق مى‌نمايد، از گوشت حيوانى كه او ذبح مى‌كند نخوريد، شهادتش را نپذيريد، پشت سرش نماز نخوانيد و از زكات نيز چيزى به او ندهيد»! (خلاصه احكام اسلام را بر او جارى نكنيد) [١].

[١]- عيون اخبار الرضا، مطابق نقل نور الثقلين جلد ٤ صفحه ٥٥٥.