نهاده اند ، و در ميان چيزهايى كه پديد آورده اند ، چيز خوبى است». [١] ابو حنيفه گفت كه اعلام دوباره آنها براى وقت نماز ، به اين نحو بود كه وقتى مؤذّن ، اذانش را به پايان مى برد ، دو بار مى گفت : «الصلاة خير من النوم» . اين روايت را از محمّد بن حسن در الآثار آورده و آن را از ابو حنيفه روايت كرده است. محمّد سپس مى گويد : اين ، قول ابو حنيفه است و ما هم بدان معتقديم . علاوه بر آنچه ذكر شد ، گزارش هاى ديگرى نيز حاكى از اين است كه منشأ تثويب ، فرمان و يا تقرير (تأييد) خليفه دوم بوده است؛ [٢] ليكن در حديثى از ابوالحسن عليه السلام ، [٣] آغاز تثويب ، به بنى اميّه نسبت داده شده است . متن اين روايت ، چنين است : جمله «الصلاة خير من النوم» ، بدعت بنى اميّه است و جزء اذان نيست ؛ امّا اشكالى ندارد كه شخص ، هر گاه كه مى خواهد مردم را به نماز متوجّه سازد ، آن را بگويد ؛ ولى آن را جزء اذان قرار مده ؛ چون ما آن را جزء اذان نمى دانيم . [٤] مى توان گفت كه اين احاديث ، با گزارش هايى كه آغاز تثويب را عصر خليفه دوم مى دانند ، قابل جمع است ، بدين سان كه در عصر خلافت عمر ، مدّتى به فرمان يا تقرير (تأييد) او ، جمله «الصلاة خير من النوم» در وسط اذان يا پس از آن گفته مى شده ؛ امّا چنان كه در گزارش ابن جُرَيج آمد ، پس از مدّتى ، ترك گرديده است ، تا اين كه در دوران حكومت معاويه ، با جعل رؤياى عبد اللّه بن زيد ـ كه مشتمل بر اين جمله بود ـ به طور رسمى ، جزئى از اذان صبح قرار داده شد .

[١] . جامع المسانيد : ج ١ ص ٢٩٦ . اين روايت ، دلالت مى كند كه «الصلاة خير من النوم» ، پس از اتمام اذان گفته مى شود و جزء اذان نيست و مؤذّن ، آن را با زحمت دادن به خود و صرفا براى بيدار كردن مردم از خواب ، بازگو مى كند .[٢] . ر . ك : الأذان تشريعا وفصولاً : ص ٦٦ (كلمات الأعلام فى التثويب) .[٣] . ابو الحسن ، كنيه مشترك امامان هفتم و هشتم و دهم است .[٤] . مستدرك الوسائل : ج ٤ ص ٤٤ .