صلاح‌الدين ايوبى گروه‌هاى مخفى را به منظور كشف دشمنان زنگى خود-كه آمادۀ راندن او از دمشق [١]بودند-فرستاد (سال ١١٧٦ م) ؛ و بر او معلوم‌شد كه شمار مردم حلب و همراهانشان به بيست هزار سوار رسيده است، و در سال ١١٩٢ از آمادگى ريچارد صليبى براى حركت به بيت‌المقدس از طريق جاسوس‌ها آگاه گرديد. همچنين مناقشه ميان امير صليبى طرابلس با صلاح الدين به درازا كشيد و اين كار موجب شد كه وى جاسوسانى را جهت كسب اطّلاعات لازم براى مسلمانان به داخل سرزمين‌هاى صليبيان بفرستد. [٢]

جاسوسان خود را آشكار نمى‌كردند. آن‌ها كه از مرد، زن، پير، جوان، فلج، در راه مانده، قوز دار و عاجز و غيره تشكيل مى‌شدند، در لباس تاجر، طبيب و كشاورز به سرزمين‌هاى مجاور مى‌رفتند و اخبار را گرد آورده به مراكز معيّنى كه در اطراف سرزمين دشمن پراكنده بود، مى‌فرستادند. اين مراكز، اخبار را، پس از گزينش و جمع بندى، به پايتخت يا مركز خلافت مى‌فرستادند. [٣]

اهل ذمّه به استخدام اين دواير درمى‌آمدند. يهوديان در جزيرۀ عربى به نفع مسلمانان جاسوسى مى‌كردند و اعراب مسيحى، بيش از ديگران، دوستدار جاسوسى به نفع مسلمانان بودند. [٤]

شاخۀ دوم: روش اطّلاعاتى پيامبر اكرم (ص)

رسول خدا (ص) براى كسب اطّلاعات نظامى روشى را ابداع كرد كه با جديدترين

[١] - دمشق: از آن رو به اين نام ناميده شده است كه مردم در ساختن آن شتاب ورزيدند (دمشقوا \شتاب كردند) . و گفته شده است كه آن را به نام دماشق بن قانى بن مالك بن ارفخشد بن سام بن نوح دمشق خوانده‌اند. اين شهر در رجب سال ١٤ ه‌ به روزگار عمر بن خطاب پس از محاصره و جنگ گشوده شد. (ر. ك: احمد عطية الله، القاموس السياسى، ص ٥٣٠؛ حموى، معجم البلدان، ج ٢، ص ٤٦٣ و ٤٧٠.)
[٢] -الناصر صلاح الدين يوسف بن ايوب، مؤسسه العامه للتأليف و الانباء والنشر، ص ١١٩،١٧٦ و ٢٥٩.
[٣] -ر. ك: هرثمى، مختصر سياسة الحروب، تحقيق عبدالرؤوف عون، تجديد نظر دكتر مصطفى زياده، المؤسسة المصرية العامة للتأليف والترجمه والطباعة والنشر، مطبعة مصر، قاهره، ص ٢٣-٢٤؛ محمد معراوى، شريعة الحرب فى الاسلام، ص ٣٢٩-٣٣١.
[٤] -ر. ك: محمّد جمال الدين محفوظ، المدخل الى العقيدة والاستراتيجية العسكريه الاسلاميه، مطابع الهيئة المصريّه العامه للكتب،١٩٧٦ م، ص ١٥٤؛ محمود شيت خطاب و همكاران، اقتباس النظام العسكرى قطر، دوحه، محرم ١٤٠٠ ه‌، ص ١٦٩؛ محمد معراوى، شريعة الحرب فى الاسلام، ص ٣٢٩.