رسول خدا (ص) در جنگ‌هاى بدر [١]و خندق [٢]نيروهاى اطّلاعاتى‌اش را به كار گرفت و دوست داشت تا آن‌جا كه امكان دارد اخبار دشمن را بداند و در مقابل، بسيار مراقب بود كه اخبار سپاه خودى به دشمن سرايت نكند. [٣]از اين رو به زيد بن ثابت [٤]دستور داد كه زبان يهود را فرا گيرد و او چنين كرد. [٥]

[١] - بدر: آب مشهورى است ميان مكّه و مدينه، گفته مى‌شود اين آب منسوب به بَدْرِ بنِ يخلُد بن النَّضْر بن كَنانه‌است. و گفته شده است او مردى از بنى ضمره است كه در اين موضع سكنى گزيد، پس منسوب به او گرديد، آن‌گاه نامش بر آن آب اطلاق شد. واقعۀ مشهور بدر كه خداوند اسلام را به وسيلۀ آن پيروز كرد و حق را از باطل جدا ساخت، در ماه رمضان سال دوّم هجرى در اين مكان اتفاق افتاد. آن دسته از اصحاب پيامبر (ص) كه در جنگ بدر حاضر بودند، به بدريّون مشهور شدند. (ر. ك: الحموى، معجم البلدان، ج ١، ص ٣٥٧-٣٥٨؛ محمد حسنين هيكل، حياة محمد، مكتبة النهضة المصريه، چاپ دوازدهم، قاهره ١٩٦٨، ص ٢٥٩.)
[٢] -خندق: واژه‌اى است فارسى و مُعرَّب، و آن كانالى است كه بر گرد شهر يا قلعه‌اى كنده مى‌شود. خندق در تاريخ اسلامى اشاره به خندقى دارد كه مسلمانان در سال پنجم هجرى عليه تهاجم قبايلى كه براى جنگ با مسلمانان هم پيمان شده بودند ايجاد كردند. حفر خندق به پيشنهاد سلمان فارسى انجام گرفت؛ زيرا كه اعراب حجاز با اين ابزار آشنايى نداشتند. (ر. ك: احمد عطيه‌الله، القاموس الاسلامى، پنج جزو، مكتبة النهضة المصريه،١٣٩٩ ه‌، ج ٢، ص ٢٨٩،٢٩٠، از اين پس هر جا به اين مأخذ رسيديم اين گونه ارجاع مى‌دهيم: احمد عطية اللّه، القاموس الاسلامى؛ محمد بن سعد بن منيع البصرى (وفات ٢٣٠ ه‌/٨٤٤ م) الطبقات الكبرى، نه مجلد، دار صادر بيروت، ج ٣، ص ٩٠ به بعد، از اين پس هر جا به اين مأخذ رسيديم اين گونه ارجاع مى‌دهيم: ابن سعد، الطبقات الكبرى؛ عبد الملك بن هشام المعافرى (وفات ٢١٨) السيرة النبويه، تحقيق عبد الرؤوف سعد، دارالجيل، بيروت ج ٣، ص ١٢٧ به بعد، از اين پس هر جا به اين مأخذ رسيديم اين گونه ارجاع مى‌دهيم: ابن هشام، سيره.)
[٣] - ر. ك: عبد الرؤوف عون، الفن الحربى فى صدر الاسلام، دار المعارف، قاهره،١٩٦١، ص ٢١٣؛ محمد شمس‌الحق عظيم آبادى، عون المعبود و شرح سنن ابى داوود، همراه با شرح حافظ ابن قيم جوزى، تصحيح و تحقيق عبدالرّحمن محمّد عثمان، ناشر محمّد عبد المحسن صاحب كتابفروشى سلفيه، چاپخانه المجد، چاپ دوم، مدينۀ منوّره،١٣٨٨ ه‌-١٩٦٨، ص ٢٧٦، از اين پس هر جا به اين مأخذ رسيديم اين گونه ارجاع مى‌دهيم: عظيم آبادى، عون المعبود؛ احمد شلبى، الجهاد و النظم العسكريه فى‌التفكير الاسلامى، مكتبة النهضة المصريه، چاپ دوّم، قاهره ١٩٧٤ م، ص ٨١، از اين پس هر جا به اين مأخذ رسيديم اين‌گونه ارجاع مى‌دهيم: احمد شلبى، الجهاد و النظم؛ احمد هانى، الجاسوسية بين الوقاية و العلاج.
[٤] -زيد بن ثابت انصارى: (وفات ٦٧٤ م) از بزرگان صحابه بوده و حدود ده سال پيش از هجرت به دنيا آمد و به محض رسيدن به مدينه به پيامبر (ص) پيوست. به دليل خردسالى در جنگ‌هاى بدر و احد حضور نداشت. به زبان عبرى خوب مى‌نوشت، همين طور عبرى و سريانى را خوب مى‌دانست. از اين رو، رسول خدا (ص) او را به عنوان كاتب خود و كاتب وحى برگزيد و همچنان براى سه خليفۀ پس از او نيز كتابت مى‌كرد و بيت‌المال را سامان مى‌داد و رياست ديوان داشت و استحقاق اين توصيف را يافت: «زيد مقيّدترين شما به فرايض است.» او قرآن را از بر كرد و سرآمد گرديد و در روزگار ابو بكر آن را در اوراقى نوشت و در گردآورى آن در چند مصحف، در روزگار عثمان، شركت جست (ر. ك: محمد شفيق غربال؛ الموسوعة العربية الميسره، ص ٩٣٧.)
[٥] -عبد الرؤوف عون، الفن الحربى، ص ١٢٣، احمد شلبى، الجهاد و النظم، ص ٨٩؛ احمد امين، فخر الاسلام، چاپ دهم، ص ١٤٢.