چگونگى استدلال: در اين روايت جواز دروغ گويى در جنگ آمده است [١]. اما اين حديث دربارۀ حالت جنگى وارد شده است؛ و هر چند محمد بن مسلمه سخن دروغى نگفت، ولى از رسول خدا (ص) چنين اجازه گرفت كه هر چه بخواهد بگويد و او نيز اجازه داد؛ اين اذن، جواز دروغ صريح و كنايى را شامل مى‌شود. [٢]

٣-جابر بن عبدالله روايت كرده است كه رسول خدا (ص) فرمود:

«اَلْحَرْبُ خُدْعَةٌ» [٣]

«جنگ نيرنگ است» .

چگونگى استدلال: اين حديث (الحرب الخدعة) را رسول خدا (ص) در جنگ خندق زمانى فرمود كه نعيم بن مسعود را فرستاد تا رابطۀ ميان قريش، غطفان و يهود را تيره كند. خدعه مى‌تواند با توريه، خلف وعده و كمين زدن باشد و از موارد استثناى جايز و خاص از حرام است. [٤]

اين حديث ما را به رعايت احتياط در جنگ و خدعه ورزيدن با كفار تشويق مى‌كند، زيرا كسى كه در بارۀ بازتاب عملش هوشيارى نورزد، از شر دشمن در امان نيست. معناى خدعه دستور استفاده از نيرنگ تا جاى ممكن‌است. اگر انسان براى يك‌بار خدعه كند، از ارزش جهاد او كاسته نمى‌شود. استعمال لفظ يك بار براى بيان اين مطلب است كه مسلمانان حتى اگر يك بار هم كه شده خدعه كنند و از خدعۀ كافران عليه خود-هر چند

[١] - ر. ك: گزيدۀ محمد هارون، الألف المختاره من صحيح البخارى، ج ٥، ص ١١١؛ قسطلانى، ارشاد السارى، ج ٥، ص ١٥٦.
[٢] -ر. ك: قسطلانى، ارشاد السارى، ج ٥، ص ١٥٦؛ محمد حسن ابراهيم، العلاقات الدوليه، ص ١٦٠.
[٣] -ر. ك: صحيح البخارى، مطابع دار الشعب، ج ٤، ص ٧٧-٧٨؛ صحيح مسلم، ط ١، حديث شمارۀ ١٧٤٠، ج ٣، ص ١٣٦٢؛ ابو داوود، سنن، حديث شمارۀ ٢٦٣٦، ج ٣، ص ٤٣؛ صحيح مسلم بشرح النووى، ط ٣، ج ١٢، ص ٤٥؛ ابو داوود بشرح عون المعبود، ط ٢، ج ٧، ص ٢٩٩؛ ابن ماجد، مطبعة البابى، ج ٢، ص ٩٤٥؛ بيهقى، سنن، ط ١، ج ٩، ص ١٥٠؛ محمد هارون، الألف المختاره من صحيح البخارى، ج ٤، ص ١٠٩؛ قسطلانى، ارشاد السارى، ج ٥، ص ١٥٥؛ محمد فؤاد: اللؤلؤ و المرجان فيما اتفق عليه الشيخان، ج ٢، ص ٢٠١؛ قسطلانى، فتح البارى،١٣ جزء، ط ٢،١٤٠٢، ج ٦، ص ١١٩؛ منصور ناصف، كتاب التاج، دار الفكر، ط ٤،١٩٧٥، ج ٤، ص ٣٧٢؛ احمد شلبى، الجهاد و النظم، ص ١.
[٤] -ر. ك: قسطلانى، ارشاد السارى، ج ٥، ص ١٥٥، محمد هارون، الألف المختاره، ج ٤، ص ١٠٩.