معاد شناسى - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٥٧
گفتگوى دوزخيان با يكديگر و با شيطان از آيات قرآن چنين بر مىآيد كه در قيامت پس از رسيدگى به اعمال انسانها، و تعيين جايگاه آنها بر حسب استحقاق، بهشتيان به بهشت و دوزخيان به دوزخ فرستاده مىشوند.
در اين هنگام ميان اهل دوزخ از يكسو و ميان آنان و شيطان از سوى ديگر نزاع و گفتگوى خصومتآميز در مىگيرد، و هر كس مىكوشد گناه و تقصير را به گردن ديگرى بياندازد، و خويش را بيگناه جلوه دهد، تا شايد اندكى از عذابش كاسته شود.
قرآن كريم، گفتگوى اهل دوزخ (مستضعفان و مستكبران) را چنين نقل مىكند:
وَ اذْ يَتَحاجُّونَ فِى النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذينَ اسْتَكْبَرُوا انَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ انْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصيباً مِنَ النَّارِ قالَ الَّذينَ اسْتَكْبَرُوا انَّا كُلٌّ فيها انَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ «١» و آن هنگام كه در آتش دوزخ با هم محاجّه مىكنند، ضعيفان به مستكبران مىگويند: ما پيرو شما بوديم، آيا شما (امروز) سهمى از آتش را بجاى ما پذيرا مىشويد؟! مستكبران مىگويند:
ما همگى در آن هستيم، زيرا خداوند در ميان بندگانش (بعدالت) حكم كرده است.
طبق فرموده قرآن اين گفتگوى آنان منجر به لعن و نفرين يكديگر هم مىشود «٢»! از آيات قرآن چنين برمىآيد كه گويى اهل دوزخ براى پيدا كردن شريك جرم به سراغ شيطان هم مىروند، و مىكوشند او را مقصر اصلى بدكردارى خويش جلوه دهند. در اين هنگام شيطان در دفاع از خود مىگويد:
و شيطان، هنگامى كه كار تمام مىشود، مىگويد: خداوند به شما وعده حق داد و من به شما وعده (باطل) دادم، و تخلف كردم! من بر شما تسلطى نداشتم، جز اين كه دعوتتان كردم و شما دعوت مرا پذيرفتيد بنابراين، مرا سرزنش نكنيد، خود را سرزنش كنيد! نه من فرياد رس شما هستم نه شما فرياد رس من! من نسبت به شرك شما درباره خود، كه از قبل داشتيد (و اطاعت مرا همرديف اطاعت خدا قرار داديد) بيزار و كافرم! مسلماً ستمكاران عذاب دردناكى دارند. «٣»