«فَامَّا مَنْ كانَ مِنَ الْفُقَهاءِ صائِناً لِنَفْسِهِ، حافِظاً لِدينِهِ، مُخالِفاً عَلى‌ هَواهُ، مُطيعاً لِأَمْرِ مَوْلاهُ فَلِلْعَوامِ أَنْ يُقَلِّدُوهُ» «١» و امّا بر عوام است تا از فقيهى كه نگهبانِ نفس خود از آز و هوس، حافظِ دين خداى تعالى، مخالف هواى نفس و مطيع دستور مولايش باشد، تقليد (و پيروى) نمايند.
با توجه به اين حديث شريف و آيات و احاديث ديگر، مهمترين شرايط و ويژگيهاى ولى فقيه را مى‌توان به صورت زير برشمرد:
١- عدالت و تقوى‌؛ بطور كلى در اسلام يكى از ويژگيهاى اصلى هر يك از مناصب اجتماعى مانند: امامت جماعت و جمعه، قضاوت و بويژه رهبرى، داشتن صفت «عدالت» است؛ و «عدالت حالت نفسانى است كه انسان را بر ملازمت تقوا وادار مى‌كند و مانع از اين مى‌شود كه انسان گناهان كبيره، بلكه بنابر اقوا صغيره‌ها را هم انجام دهد. «٢»» ولى و رهبر جامعه اسلامى بايد اين صفت را در حدّ كمال آن دارا باشد تا بتواند جامعه را نجات دهد. امام على عليه السلام در اين باره مى‌فرمايد:
«فَإِنَّ الرَّعِيَّةَ الصَّالِحَةَ تَنْجُوا بالْإِمامِ العادِلِ، أَلا وَ إِنَّ الرَّعِيَّةَ الْفاجِرَةَ تَهْلِكُ بِالْإِمامِ الْفاجِرِ» «٣» همانا امت صالح به وسيله امام عادل نجات پيدا مى‌كنند و مردم گناهكار به وسيله امام فاجر (غير عادل) هلاك مى‌گردند.