دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨٥٣

تُرابی، تخلص چند شاعر پارسی‌گوی در ایران و شبه قارۀ هند در سده‌های ١١-١٣ ق/١٧- ١٩م:
١. ترابی بلخی، از شاعران اواسط سدۀ ١١ق. او در روستای خواجه خیران بلخ زاده شد (دائرة المعارف...، ٣/ ٢٥٤٨). برخی نیز زادگاه او را هرات دانسته (نک‌ : بانکیپور، III/٢٠)، و از این‌رو، وی را ترابی‌هروی نیز خوانده‌اند (نک‌ ‌: آقابزرگ، ٩/ ١٦٩؛ نصرآبادی، ٦٧٦؛ هدایت، ٢/٢٧٦).
ترابی بعد از کسب برخی علوم، به شعر روی آورد و به دربار اکبرشاه (سل‌ ٩٦٣-١٠١٤ق) راه یافت و در دوران این پادشاه به شکوفایی رسید (بانکیپور، همانجا؛ مارشال، ٤٦٨). برخی ترابی را شاعر «مُسلَّم الثبوت و استاد بی مثال عهدِ خویش» دانسته‌اند (عظیم‌آبادی، ٢٩٤). به گزارش تذکره‌ها، ترابی سراسر عمر خویش و یا بخشی از آن را بر سر مزاری در بلخ که به مرقد امیرالمؤمنین علی(ع) مشهور است، معتکف بود (نک‌ : نصرآبادی، عظیم‌آبادی، آقابزرگ، همانجاها؛ گوپاموی، ١٣٠). ترابی در ١٠٣٥ق/١٦٢٦م به بخارا رفت و قصیده‌ای در ٤٩ بیت در مدح امام‌قلی‌خان، والی بلخ (حک‌ ١٠٢٠-١٠٥١ق) و معاصرشاه عباس دوم صفوی (سل‌ ١٠٥٢- ١٠٧٨ق)، سرود و نزد وی تقرب یافت (عظیم‌آبادی، نصرآبادی، همانجا؛ آزاد، خزانه...، ١٧١؛ عبدالغنی، ٣٢؛ مطربی، ٢٥٠). مطربی سمرقندی (ص ٢٤٨-٢٥٠)، او را در بلخ در ملازمت امام قلی‌خان ملاقات کرده، و فصاحت او را ستوده است. ترابی سرانجام در بلخ درگذشت (نصرآبادی، ٦٧٦-٦٧٧).
دیوانی منسوب به وی در دست است، ولی هیچ‌ یک از ابیات و اشعاری که تذکره‌نویسان در ذیل نام شاعران متخلص به ترابی آورده‌اند، در آن یافت نمی‌شود (بانکیپور، همانجا)، اما از قصاید مدحیِ دیوان دربارۀ اکبرشاه و اشخاص معروف دربار او و نیز اشاره به زادگاه شاعر در یکی از قطعات مندرج در آن (همان، III/٢٠-٢١)، گمان می‌رود که اثر یاد شده، از آن او باشد. این دیوان مشتمل است بر غزلیاتی به ترتیب الفبایی و به تقلید از حافظ، قصاید و ترکیب بندهایی در مدح اکبرشاه که با نعت پیامبر(ص) آغاز می‌شوند و رباعیات و غزلیاتی که با خط نستعلیق عادی و بدون تاریخ در حواشی آن نوشته شده (نک‌ : همانجا). ترابی یک مثنوی هم به نام لطیفة العذب در ١٠٠٠ق/١٥٩٢م، دربارۀ مکر زنان سروده است (منزوی، همانجا). این مثنوی با حمد، مناجات و... آغاز می‌شود و سپس با داستان در مکر زنان ادامه می‌یابد. شاعر در ابیات پایانی مثنوی به عنوان آن اشاره کرده است (همانجا). ترابی قصیده‌ای نیز در ولایت حضرت علی(ع) سروده است (اطهرشیر، ٣/٤٤).
٢. ترابی مشهدی، ابوتراب رضوی، پسر میرمحمد (میرزا محمدمهدی)، شاعر پارسی‌گوی ایرانی تبار سدۀ ١١ق. او از سادات رضوی مشهد بود (سیستانی، ٣٨٧؛ نهاوندی، ٣/١٢٢٤). در شعر «تراب» و «ترابی» تخلص می‌کرد (گلچین معانی، ١/٢١٣). آزاد بلگرامی، تخلص وی را «فطرت» آورده است (نک‌ : سرو آزاد، ٢/٨٧). به نظر می‌رسد که او در اواخر عمر، تخلص خود را تغییر داده باشد (گلچین معانی، همانجا).
ترابی در ١٠١٥ق/١٦٠٦م به همراه پدر برای سیر و سیاحت و تجارت به هندوستان سفر نمود (واله، ١/١٤١؛ سیستانی، همانجا؛ اوحدی، ٢٣٢) او در این سفر با اوحدی بلیانی (نک‌ : همانجا) ملاقات کرده، و هم صحبت شده است. ترابی سرانجام، به دکن (احمدنگر) رفت و نزد عمِ خویش، میرمحمدزمان، مشهور به میرِ تیغ باز و متخلص به زمان که در خدمت نظام شاهیان بود، اقامت گزید (نهاوندی، سیستانی، همانجاها؛ گلچین معانی، ١/٢١٣، ٥٠٠).

ترابی پس از مدتی به خواهش میرمحمدزمان، استخوانهای چاند بی‌بی سلطان، از بانوان وابسته به خاندان نظام شاهی را برداشته، به قصد دفن آنها در مشهد، راهی خراسان شد؛ اما در مسیر بازگشت، در آگره به دستور جهانگیر، توسط ملک‌علی کوتوال دستگیر و به بند کشیده شد. مدت حبس وی را ٢ تا ٤ سال گفته‌اند (نهاوندی، ٣/١٢٢٤-١٢٢٦؛ سیستانی، همانجا). ترابی در ایام حبس، مانند مسعودِ سعد قصایدی سرود و در آنها به مدح و ستایش سپهسالار کریم و نامدار، میرزا عبدالرحیم‌خان‌خانان پرداخت و نیز به واسطۀ آشنایی پیشین با آن سپهسالار از حبس رهایی یافت (همانجاها؛ نیز گلچین‌معانی، ١/٢١٦).
او پس از رهیدن از حبس به زیارت حضرت رضا(ع) مشرف گردید و بار دیگر از آنجا به هندوستان رفت و در اواخر ١٠٢٥ق/١٦١٦م به برهانپور خاندیس آمد و از سپهسالار عبدالرحیم‌ خان‌خانان الطاف و عنایات بسیار دید و در سلک مداحان او درآمد (نهاوندی، ٣/١٢٢٥؛ گلچین معانی، همانجا) و سرانجام، در ١٠٦٠ق/١٦٥٠م در حیدرآباد دکن وفات یافت (آزاد، همانجا؛ اعتمادالسلطنه، ٢/ ٤٣٩؛ گلچین معانی، همانجا)، و در قبـرستان میرمحمد مـؤمن استرابادی ــ که گـورستان مخصوص ایرانیان است ــ به خاک سپرده شد (آزاد بلگرامی، همان، ٢/٨٧-٨٨؛ گلچین معانی، همانجا). آزاد بلگرامی قبر او را دیده است (همانجا).
تذکره‌نویسان اشعاری منسوب به ترابی ذکر کرده‌اند (نک‌ : سیستانی، همانجا؛ واله، ١٤١؛ اوحدی، ٢٣٣). صاحب مآثر رحیمی دو قصیده مشتمل بر ١١٢ بیت، و یک رباعی از وی آورده است (نک‌ : نهاوندی، ٣/١٢٢٥-١٢٣٦). از دو قصیدۀ مذکور، نخستین آن در ٩٤ بیت، با دو تجدید مطلع، حبسیه‌ای است در مدح سپهسالار میرزا عبدالرحیم خان‌خانان (گلچین معانی، همانجا). صاحب سرو آزاد هم دو رباعی حک شده بر لوح مزار او را ثبت کرده (نک‌ : آزاد، همان، ٢/ ٨٨) و رباعی نخست را که تخلص «فطرت» در آن مشهود است، آخرین سرودۀ او دانسته‌اند (همانجا؛ نک‌ : اعتمادالسلطنه، همانجا؛ برای برخی دیگر از اشعار او، نک‌ : سیستانی، واله، همانجاها).
٣. ترابی قلندربخش، از شاعران شبه قارۀ هند در سده‌های ١١ و ١٢ق. وی از مردمان پانی پت، از ایالت دهلی هند بود (علی‌حسن‌خان، ٨٤). از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست، اما به تصریح علی‌حسن خان، طبعی موزون داشت و زبان فارسی را به کمال می‌دانست (همانجا). او بیش از ٧٠ سال زیست و در شهر عظیم‌آباد دکن مدفون است (همانجا). آقابزرگ دیوانی را به وی نسبت می‌دهد (٩/ ١٦٩).
٤. ترابی کرمانی، شاعر سدۀ ١٢ق. از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست. صبا وی را «خوش تلاش نکته رس» معرفی نموده است. تذکره‌نویسان تنها یک رباعی از او آورده‌اند (نک‌ ‌: صبا، ١٥٠؛ واله، همانجا).
٥. ترابی جهرمی، ابوتراب، شاعر سده‌های ١٢ و ١٣ق. «مردی اُمّی»، از اهالی جهرم «با شور و شعور و دارای استغنایی غریب و حالتی خوش» بود. کسب و پیشه‌اش جولاهی بود و هرگاه کارش رواجی نداشت، خارکشی می‌کرد (دیوان‌بیگی، ١/٣٣٣؛ داور، ١١٥). از آنجا که سواد نداشته، اشعارش مدون نشده، و تنها دو تک بیت و یک غزل با تخلص ترابی از او نقل شده است (نک‌ : همو، ١/٣٣٣-٣٣٤). دیوان بیگی به استناد شنیده‌ها، زمان مرگ این شاعر را هزار و دویست و پنجاه و اندی نوشته است (١/٣٣٤).

مآخذ: آزاد بلگرامی، غلامعلی، خزانۀ عامره، کانپور، ١٨٧١م؛ همو، سرو آزاد، به کوشش عبدالله‌خان و عبدالحق صاحب، حیدرآباد، ١٩١٣م؛ آقابزرگ، الذریعة؛ اطهرشیر، سید، مرآة العلوم، پتنه، ١٩٦٧م؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مطلع‌الشمس، تهران، ١٣٠١ق؛ اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخه خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛ دائرة المعارف آریانا، کابل، ١٣٢٨ش؛ داور، محمدمفید، مرآت الفصاحه، به کوشش محمود طاووسی، شیراز ١٣٦٨ش؛ دیوان بیگی، احمد، حدیقة الشعرا، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛ سیستانی، ملک‌ شاه حسین، خیرالبیان، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ صبا، محمدمظفرحسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛ عبدالغنی، محمد، تذکرة الشعرا، به کوشش محمدمقتدى شروانی، علیگره، ١٩١٦م؛ عظیم‌آبادی، حسینقلی، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨١م؛ علی‌حسن‌خان، صبح گلشن، به کوشش مولوی محمد عبدالمجیدخان، کلکته، ١٢٩٥ق؛ گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ش؛ گوپاموی، محمدقدرت‌الله، نتایج الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ش؛ مطربی سمرقندی، نسخۀ زیبای جهانگیر، به کوشش اسماعیل بیک‌جانوف و علی موجانی، قم، ١٣٧٧ش؛ منزوی، خطی مشترک؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به کوشش محمد مدقق یزدی، یزد، ١٣٧٨ش؛ نهاوندی، عبدالباقی، مآثر رحیمی، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٩٣١م؛ هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ١٣٥٣ش؛ واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعرا، نسخه عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ نیز:

Bankipore ; Marshall, D.N., Mughals in India, London, ١٩٨٥.
اسدالله معظمی گودرزی