دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٦٩٨

تاریخِ بَلْعَمی، کتابی به زبان فارسی در تاریخ عمومی اثر ابوعلی محمد بلعمی (د ٣٦٣ق/٩٧٤م) که در واقع، ترجمه و خلاصه‌ای است از تاریخ طبری اثر محمد بن جریر طبری (د ٣١٠ق/٩٢٣م). ابوعلی در ٣٥٢‌ق به دستور منصور بن نوح سامانی ترجمۀ تاریخ طبری را آغاز کرد (بلعمی، تاریخ، ٢؛ مجمل...، ١٨٠).
تاریخ بلعمی را به لحاظ موضوع می‌توان به دو بخش کلی تقسیم کرد: بخش اول که با آغاز آفرینش عالَم شروع می‌شود و با داستان خلقت آدم، سرگذشت سلسلۀ پادشاهان در ایران و روم، زندگی پیامبران الاهی و آغاز مسیحیت ادامه می‌یابد و با پادشاهی یزدگرد شهریار پایان می‌پذیرد. در تألیف این بخش وقایع مهم، سلسله‌های پادشاهی و شخصیتها موردتوجه بوده است. بخش دوم با ذکر انساب پیامبر(ص) آغاز می‌شود و دوران بعثت، هجرت، غزوه‌های پیامبر اکرم(ص)، خلفای راشدین، دورۀ بنی‌امیه و دوران عباسیان را در برمی‌گیرد. در این بخش، پس از هجرت پیامبر(ص) روش تألیف برخلاف بخش نخست، بر مبنای تسلسل سنوات (سالشمار) است و وقایع تاریخی سال به سال روایت می‌شود (نک‌ ‌: ص ١-١٠، ١٢٠٩، نیز تاریخ‌نامه…، ١/١ بب‌ ‌).
اهمیت تاریخ بلعمی: این کتاب هم از نظر تاریخی و هم از نظر ادبی ارزشی ویژه دارد. به لحاظ تاریخی بخش اول این کتاب از منابع مهم تاریخ اساطیری ایران به شمار می‌آید. برطبق مندرجات این بخش، دوران اساطیری با پادشاهی کیومرث آغاز می‌شود و با پادشاهی هوشنگ، طهمورث، جمشید، ضحاک و فریدون ادامه می‌یابد. می‌توان این بخش از تاریخ بلعمی را تاریخی توصیفی به شمار آورد که از مجموعۀ داده‌های فرهنگ شفاهی و کتبی مردم ایران فراهم آمده است (بلوکباشی، ٣٩). در بخش تاریخی نیز این کتاب از منابع عمدۀ تاریخ ساسانیان است. کریستن‌سن در تألیف کتاب ایران در زمان ساسانیان از این کتاب استفادۀ بسیار کرده است (نک‌ ‌: ص ٨٩-٩٠).
بخش دوم کتاب از منابع درجۀ اول تاریخ اسلام محسوب می‌شود. وجود نسخه‌های خطی بسیار و ترجمه‌های متعدد از این کتاب در دوره‌های مختلف، بیانگر توجه به این اثر و گویای اهمیت آن در طول تاریخ اسلام است (دربارۀ نسخه‌ها و ترجمه‌ها، نک‌ ‌: دنبالۀ مقاله).
ارزش ادبی: محمدتقی بهار معتقد است که ترجمۀ تاریخ و تفسیر طبری مهم‌ترین آثاری است که در زمینۀ تحول و پیشرفت نثر فارسی در دولت سامانیان نوشته شده است (سبک‌شناسی، ١/ ١٦٨).
این کتاب یکی از نخستین کتابهای مفصل بازماندۀ فارسی است و به همین سبب، از منابع اصلی مطالعه و پژوهش در تاریخ زبان فارسی نیز محسوب می‌شود. اهمیت نثر این کتاب تا بدانجا ست که در تقسیم‌بندی دوره‌های نثر فارسی، گاه به نثر دورۀ سامانی نثر بلعمی می‌گویند (همان، ١/ ١٩-٢٢؛ شمیسا، ٢٦). با وجود شباهت نثر کتاب به نثر پهلوی و نیز با وجود تأثیر مستقیم نثر عربی در آن، نثر بلعمی دارای ویژگیها و مزایایی است که آن‌را از هر دو نثر پهلوی و عربی کاملاً ممتاز می‌سازد (بهار، همان، ١/٢٨٥). بلعمی کوشیده است که در ترجمه اسلوب نگارش فارسی را از دست ندهد و برای واژگان عربی معادلهای فارسی بیابد و به همین سبب، لغات عربی متن اندک، و نثر کتاب در نهایتِ سادگی و فصاحت است. داستان بهرام چوبین که از افزوده‌های بلعمی است، به لحاظ شمار اندک لغات عربی، سادگی و شیوایی درخور توجه است و از این جهات بر سایر فصلهای کتاب رجحان دارد (همان، ١/٢٢، ٢٣٦، ٢٨٥، ٢٨٦- ٢٨٧، نیز مقدمه…، ٦).
ویژگیهای بارز نثر بلعمی عبارت‌اند از سادگی و روانی، تفصیل و اطناب در ذکر وقایع، کوتاه بودن جمله‌ها، استفاده نکردن از سجع و موازنه، به کار بردن نوادر لغات و ترکیبات کهن، آوردن مترادفات، جمع بستن کلمات عربی با نشانه‌های جمع فارسی مانند ندیمان، اسیران، خلیفتان، مَلِکان، عاملان و جز آنها به جای ندما، اسرا، خلفا، ملوک و عمال… (همو، سبک‌شناسی، ١/٣٠٣، ٣٤٩، ٤٠١، ٢/١٠، ٣/٧٠؛ شمیسا، همانجا؛ درخشان، ٦٥٠-٦٦٣).
تفاوت تاریخ بلعمی با تاریخ طبری: ترجمۀ بلعمی با تاریخ طبری تفاوتهای بسیار دارد. هرمان اته بر آن است که تصرفات بلعمی در تاریخ طبری بیش از حد مجاز است (ص ٢٨٠)، اما باید گفت که روش بیشتر مترجمان دوره‌های اول اسلامی چنین بوده است که به ترجمۀ تحت‌اللفظی پای‌بند نبوده‌اند و ترجمۀ آنها آزاد، و همراه با افزودن شواهد و امثال گوناگون بوده است (شهابی، ٤٧٣-٤٧٤).

تفاوتهای عمدۀ ترجمۀ بلعمی با تاریخ طبری را می‌توان چنین طبقه‌بندی کرد:
١. روش طبری در نگارش تاریخ روش محدثان است که بر طبق آن، اسناد هر واقعه ذکر می‌شود تا سرانجام، به ناقل اصلی برسد (سجادی، ١١٩)، اما بلعمی نام راویان و سلسله اسناد را حذف کرده، و از روایتهای مختلف فقط یک روایت مرجح را برگزیده است و هر جا که روایتی را ناقص یافته، آن را از مآخذ دیگر نقل کرده، و متذکر شده است که این افزودگی از مترجم است، و در واقع با این عمل، شیوۀ روایی طبری را به شیوۀ ترکیبی تغییر داده است (بهار، همان، ٢/١٠؛ سجادی، ٤١، ٤٣؛ نیز نک‌ : بلعمی، تاریخ‌نامه، ٢/٨٤١).
٢. تاریخ طبری از آغاز آفرینش تا حوادث سال ٣٠٢ق را شامل می‌شود، اما بلعمی ذکر حوادث تاریخی را تا سال ٣٥٥ق ادامه داده است.
٣. مقدمۀ مفصل دربارۀ آغاز تاریخ و گزارش داستان بهرام چوبین در سلطنت هرمز که کامل‌ترین گزارشِ برجای مانده در این زمینه است، از افزوده‌های بلعمی است و در تاریخ طبری مذکور نیست (بهار، همان، ١/٢٨٧، ٢/١٠؛ نیز نک‌ : بلعمی، تاریخ، ١٠٧٧- ١٠٨٩).
٤. بلعمی به ویژه در تفسیر آیات، گاه به نرمی و گاه به شدت به طبری اعتراض می‌کند و آن تفسیری را می‌آورد که خود آن‌را مرجح می‌داند (بلعمی، همان، ١٩٢-١٩٦، ٣٢٣، ٣٣٣-٣٣٤، ٤١٨-٤١٩، ٤٢٩؛ زنجانی، ٦٧٣- ٦٧٩).
٥. بلعمی درپاره‌ای موارد، وقایع تاریخی را که به ترتیب نیامده است، مرتب می‌کند و یا اخباری را که در تاریخ طبری به صورت پراکنده ذکر شده است، با افزودن مطالبی از منابع دیگر به صورت فصلی مستقل در ‌آورده است (نک‌ ‌: همان، ٣٢٣، ٧٢٤، نیز تاریخ‌نامه، ٢/١٠٠٦). همچنین اخبار و قصصی را که طبری نیاورده، یا به ایجاز آورده است، به تفصیل گزارش می‌کند (بلعمی، تاریخ، ٧٧٢-٧٧٤).
٦. بلعمی نامها و حوادثی را که به وقایع تاریخی لطمه‌ای نمی‌زند، حذف ‌کرده است (تاریخ‌نامه، ٣/ ١٤٦٨).
٧. از مقایسۀ تاریخ بلعمی و تاریخ طبری روشن می‌شود که در بسیاری از موارد، بلعمی بدون کمترین اشاره، مطالبی را که نادرست دانستـه، تغییر داده است، مثـل تاریخ درگذشت خلیفۀ دوم، عمر، نسبِ ابوبکر، و نامهای دبیران، بندگان و زنان پیامبر(ص) (نک‌ : همان، ٣/١٥١٥- ١٥١٩، ١٥٣٠، ١٥٤٦).
کارا دو وو معتقد است که دو عامل موجب توفیق و رواج تاریخ بلعمی شده است (١/٩١، ٩٢): نخست، اختصار و اجمال در برابر تفصیل تاریخ طبری که نسخه‌برداری از آن را دشوار می‌سازد؛ دوم، تغییراتی که بلعمی در شکل و شیوۀ حکایات داده است. نیز به نظر وی، توفیق تاریخ بلعمی موجب شد که تاریخ طبری، حداقل نزد ایرانیان، تا حد زیادی به فراموشی سپرده شود و نسخه‌برداری و ترجمه از تاریخ بلعمی رواج بیشتری پیدا کند.
مترجم یا مترجمان تاریخ بلعمی: برخی از محققان برآن‌اند که ابوعلی بلعمی نه مترجمِ تاریخ بلعمی، بلکه سرپرست مترجمان این اثر بود. نخستین‌بار قزوینی در تعلیقات چهار مقاله (ص ٢٤) این احتمال را مطرح کرد و پس از آن، روشن در مقدمۀ تاریخ‌نامۀ طبری (١/١- ٢٨) بر این اساس که نسخه‌ها و روایتهای موجودِ تاریخ بلعمی یکدست نیست و اختلافات بسیار فاحش دارد، انتساب این اثر را به بلعمی نادرست شمرد.
اما به عقیدۀ برخی دیگر که استوارتر به نظر می‌رسد، مترجم تاریخ بلعمی، ابوعلی بلعمی است و اختلافات فاحش نسخه‌ها نتیجۀ تصرفات بی‌رویۀ ناسخان و حاشیه‌نویسان است. بهار که در پی بررسی نسخه‌های متعدد ترجمۀ تاریخ بلعمی به ‌نتیجۀ مذکور رسیده است، می‌گوید: این نظر که ترجمۀ کتاب از سوی چند مترجم به سرپرستی بلعمی صورت پذیرفته، معقول به نظر نمی‌رسد (مقدمه، ٧- ٨).
نسخه‌ها و چاپهای تاریخ بلعمی: گزارش محققان از نسخ خطی این کتاب نشانگر کثرت نسخه‌های خطی، و اختلاف بسیار عمیق آنهاست (نک‌ : استوری، ٤٢٧-٤٣٤؛ منزوی، ٦/٤١٢٥- ٤١٢٩؛ بهار، همان، ٧- ١٨). ظاهراً کهن‌ترین نسخۀ موجود تاریخ بلعمی متعلق به نیمۀ محرم ٥٨٦ است که در سلسله انتشارات نسخه‌های عکسی بنیاد فرهنگ ایران با مقدمه و معرفی مجتبى مینوی در ١٣٤٥ش، منتشر شده است (پروین گنابادی، ٦٩؛ نیز نک‌ : منزوی، ٦/٤١٢٦).
در ٩٢٧ق واحدی بلخی این کتاب را به ترکی جغتایی، و در ٩٣٥-٩٣٧ق خضر بن خضر آمِدی آن را به عربی ترجمه کرد. زُتنبرگ (د ١٩١٤م) و دوبو١ این اثر را به فرانسه برگرداندند و بین سالهای ١٨٦٧-١٨٧٤م در پاریس در ٤ جلد منتشر کردند (استوری، ٤٣٧؛ براون، ١/ ٥٣٩).
این کتاب در ١٢٩١ق، در لکهنو چاپ سنگی شد که بسیار مغلوط و مشوش است (مشار، ١/ ١٠٩٨؛ طاهری، ٢٤٥). در ١٣٣٧ش منتخبی از این کتاب که شامل بخشهایی از تاریخ ایران است، به‌کوشش محمدجواد مشکور در تهران به چاپ رسید (مشار، ١/١٢٨٠؛ پروین گنابادی، ٨١) و سرانجام، بخش اول آن ــ کـه شامل آغاز آفـرینش تا پادشاهـی یزدگرد شهـریار است ــ به تصحیح محمدتقی بهار و به کوشش محمد پروین گنابادی از سوی وزارت فرهنگ منتشر شد (١٣٤١ش). بخش دوم این کتاب که با ذکر انساب پیامبر (ص) آغاز می‌شود و با خلافت


المسترشدبالله پایان می‌یابد، با عنوان تاریخ‌نامۀ طبری به‌کوشش محمدروشن در ٣ مجلد در ١٣٦٦ش انتشار یافت.

مآخذ: اته، هرمان، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمۀصادق رضازاده شفق، تهران، ‌١٣٣٧ش؛ استوری، چ. ا.، ادبیات فارسی، ترجمه به روسی: یو. ا. برگل، ترجمۀ یحیى آرین‌پور و دیگران، تحریر احمد منزوی، تهران، ١٣٦٢ش؛ براون، ادوارد، تاریخ ادبی ایران، ترجمۀ علی پاشا صالح، تهران، ١٣٥٦ش؛ بلعمی، محمد، تاریخ، به کوشش محمدتقی بهار و محمد پروین‌گنابادی،، تهران، ١٣٤١ش؛ همو، تاریخ‌نامۀ طبری، به کوشش محمدروشن، تهران، ١٣٦٦ش؛ بلوکباشی، علی، نقد و نظر، تهران، ١٣٧٧ش؛ بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران، ١٣٥٣ش؛ همو، مقدمه بر تاریخ (نک‌ : هم‌ ، بلعمی)؛ پروین گنابادی، محمد، مقدمه بر تاریخ (نک‌ : هم‌ ، بلعمی)؛ درخشان، مهدی، سبک نثر بلعمی، تهران، ١٣٦٩ش؛ روشن، محمد، مقدمه بر تاریخ‌نامۀ طبری (نک‌ : هم‌ ، بلعمی)؛ زنجانی، برات، تاریخ طبری از دیدگاه بلعمی، تهران، ١٣٦٩ش؛ سجادی، صادق و هادی عالم‌زاده، تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران، ١٣٨٠ش؛ شمیسا، سیروس، سبک‌شناسی نثر، تهران، ١٣٧٩ش؛ شهابی، علی‌اکبر، «خاندان بلعمیان»، یغما، ١٣٥١ش، س ٢٥، شم‌ ٨؛ طاهری‌عراقی، احمد، «بلعمی، ابوعلی»، نامۀ انجمن کتابداران ایران، ١٣٥٣ش، دورۀ ٧، شم‌ ٢؛ قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، به کوشش محمد قزوینی و محمدمعین، تهران، ١٣٣٣ش؛ کارا دو وو، برنار، متفکران اسلام، ترجمۀ محمدرضا شجاع رضوی، تهران، ١٣٧٤ش؛ کریستن‌سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران، ١٣٣٢ش؛ مجمل التواریخ و القصص، به کوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٨ش؛ مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛ منزوی، خطی. بهرام پروین‌گنابادی