دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٢٣

تاکِسْتان، شهرستان و شهری در استان قزوین:
شهرستان تاکستان: این شهرستان باوسعتی برابر٦٤٧‘ ٣ کمـ٢ متشکل از ٤ بخش به نامهای اسفرورین، مرکزی، ضیاءآباد و خرمدشت، و ٩ دهستان و ٤ شهر به‌نامهای اسفرورین، تاکستان، ضیاءآباد و خرمدشت است ( نشریه...؛ جغرافیا...،١/٧٣٣) و از شمال و شمال خاوری به شهرستان قزوین، از باختر به شهرستان ابهر و از خاور و جنوب به شهرستان بوئین‌زهرا محدود است (نقشه).
سراسر اراضی این شهرستان را دشت نسبتاً هموار و پهناوری پوشانیده است که جز کوههای نه‌چندان بلند قره قلعه(١١٤‘٢ متر) در نواحی شمال باختری و بلندیهای افشاریه در نواحی جنوبی، بلندیهای دیگری در آن به چشم نمی‌خورد (جعفری، ٢٧٧). رودخانه‌های ابهر رود و خررود از ریزابه‌های رودخانۀ شور، مهم‌ترین رودخانه‌های شهرستان تاکستان است (افشین، ٢/٤٣٣، ٤٣٧). آب و هوای این شهرستان تحت تأثیر بادهای محلی (بادمه و باد قاقازان) زمستانهای سخت و تابستانهای معتدل دارد (جغرافیا، همانجا).
تاکستان یکی از مهم‌ترین قطبهای اقتصادی استان قزوین است. از نظر کشاورزی به سبب دشتی بودن منطقه و دسترسی آسان به آب، زمینهای وسیعی به شیوۀ آبی زیر کشت انواع محصولات کشاورزی است. گندم، جو، گیاهان علوفه‌ای، بنشن، تره‌بار، انگور، هلو، شلیل و سیب درختی عمده‌ترین محصولات
کشاورزی آنجاست. همچنین وجود مراتع طبیعی نسبتاً غنی، این شهرستان را به یکی از کانونهای دامداری بدل ساخته است و پرورش گاو، گوساله، گوسفند و بز به شیوه‌های سنتی و صنعتی در این شهرستان رواج دارد. پرورش طیور به صورت صنعتی و نیمه صنعتی، و پرورش زنبور عسل از دیگر فعالیتهای اقتصادی مردمان تاکستان است. افزون براین، دهها واحد صنعتی و تولیدی در این شهرستان به فعالیت مشغول‌اند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها...،٢٦/ ١٣٩).
بنابر سرشماری آبان ١٣٧٥ شهرستان تاکستان ٩٨٣‘١٣٥ تن جمعیت داشته است (سرشماری...، ١٦). بیشتر مردم این شهرستان به زبان فارسی و گروهی نیز با گویش تاتی گفت‌وگو می‌کنند
( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
شهر تاکستان: این شهر که مرکز شهرستان تاکستان است در °٤٩ و ´٤٢ طول شرقی و °٣٦ و´٣ عرض‌شمالی و در ارتفاع ٢٧٠‘١ متری از سطح دریا جای دارد (پاپلی، ١٣٩). شهر تاکستان تا ١٣١٧ش «سیا دُهُن» نام داشت و در این سال بنا بر تصویب فرهنگستان ایران به علت داشتن باغهای انگور بسیار، تاکستان نامیده شد (توکلی، ١/ ٢٣٩؛ جغرافیا، ١/٧٣٤).
شهر تاکستان در ٣٣ کیلومتری جنوب باختری قزوین در مسیر راه اصلی قزوین ـ همدان و بزرگ‌راه قزوین ـ زنجان و همچنین در مسیر راه‌آهن تهران ـ تبریز جای دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٦/١٤٠، ١٤١). این وضعیت یکی از عوامل عمدۀ توسعۀ شهر تاکستان در دهه‌های گذشته بوده است. بنابر سرشماری آبان ١٣٧٥، این شهر دارای ٥٩١‘ ٥٣ تن جمعیت بوده است (سرشماری، ٤٠).
پیشینۀ تاریخی: آثار به دست آمده در تپه‌های باستانی که در جای جای شهرستان تاکستان واقع است، دیرینگی این منطقه را به دورۀ پیش از تاریخ می‌رساند و نشان از استمرار سکنای انسان در این منطقه از هزارۀ ٥ق‌م تاکنون دارد (نک‌ ‌: ورجاوند، سرزمین...، ٣٧٨-٣٨٠؛ سیمای میراث...، ١٤١-١٤٥). هرچند تا پیش از سدۀ ٨ق در هیچ‌یک از منابع مکتوب تاریخی یادی از شهر تاکستان (سیا دهن) نشده است، اما بنای «بقعۀ پیر» واقع در کنار محوطۀ گورستان شهر که سبک معماری آن متعلق به عهد سلجوقی است، حکایت از دایر بودن این شهر در آن روزگار دارد (نک‌ : ورجاوند، همان، ٣٨٥؛ سیمای میراث، ٨٠-٨١). ظاهراً برای نخستین‌بار حمدالله مستوفی در کتاب نزهة‌القلوب از شهر تاکستان با نام سیاه‌دهان(سیادیهی) یاد کرده است. برپایۀ گزارش او سیاه دهان یکی از دیه‌های معتبر، از میان ٣٠٠ پاره دیه‌های قزوین درسدۀ ٨ق بوده است(ص٥٩). در بررسیها و گمانه‌زنیهای انجام شده در تپۀخله‌کو که هستۀ اصلی شهر تاکستان را تشکیل می‌دهد و درواقع بخش کهن شهر که باقی‌ماندۀ بافت روستایی آبادی سیاه‌دهان است، آثاری از دورۀ صفویه یافت شده است. در این تپه یک حمام موسوم به حمام شاه عباسی، و یک مسجد مربوط به دورۀ صفویه وجود داشته است که در حدود سال ١٣٥٧ش تخریب گردیده‌اند (نک‌ : فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٦/ ١٣٩؛ ورجاوند، همانجا).
وجود این آثار مؤید آن است که این منطقه در روزگار صفویان به سبب واقع بودن بر سر راههای اصلی ارتباطی، از آبادی و عمران برخوردار بوده است. در دورۀ قاجاریه سیا دهن دارای ٠٠٠‘٢ باب خانه، ١٠ مسجد، ٨ حمام، ٤ کاروان‌سرا و ٨٠ باب دکان بوده، و در زمرۀ املاک خالصۀ (دیوانی) قزوین به‌شمار می‌رفته است و سالیانه ٠٠٠‘٢ تومان نقد و ٠٠٠‘١ خروار غله و ٤٥٦ من کاه، مالیات آن بوده است که در زمان مظفرالدین شاه قاجار برای مصارف آبدارخانۀ شاهی به امین‌حضرت آبدارباشی واگذار شده بود (جمال‌زاده، ١٣٨؛ قزوینی، ٦١).
فلاندن، جهانگرد فرانسوی که در ١٢٥٧ق/١٨٤١م از سیا‌ دهن دیدار کرده (ص ٩٨)، در سفرنامۀ خود تصویری از بقعۀ پیر و دورنمایی از سیا دهن ترسیم کرده است. بلندی ساختمانها و برج و باروهای قلعه در این تصویر حکایت از وسعت و اعتبار و رونق سیا ‌دهن در دورۀ قاجاریه دارد (نک‌ ‌: ورجاوند، همان، ٣٨٧-٣٨٨).
سیا دهن تا دورۀ رضاشاه همچنان خالصه بود. رضاشاه املاک آنجا را خریداری کرد و با احداث ساختمانها و مغازه‌ها و انبارهایی در عمران و آبادانی آن کوشید؛ اما ناخرسندی مردم از بهرۀ مالکانه باعث شد که پس از رویدادهای شهریور ١٣٢٠ که به بیرون رفتن رضاشاه از ایران انجامید، اهالی دست به تخریب ساختمانها و غارت انبارها بزنند. در ١٣٣١ش محمدرضا شاه پهلوی زمینهای کشاورزی تاکستان را که در آن زمان روستایی از دهستان دودانگه در بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین به‌شمار می‌رفت، میان کشاورزان تقسیم کرد و آن را به اقساط درازمدت به مردم آنجا فروخت (گلریز، ١/٩٨٤؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ١/٤٤).
تاکستان در زمین‌لرزۀ ١٣٤١ش به سختی آسیب دید (جعفری، ٢٧٧)؛ اما موقعیت جغرافیایی این شهر که بر سر راههای اصلی ارتباطی واقع است، باعث گردید که به سرعت رو به توسعه نهد. در تقسیمات کشوری ١٣٤٥ش، تاکستان به یکی از بخشهای هفت‌گانۀ شهرستان قزوین بدل شد (ورجاوند، سیمای تاریخ...، ٢/٧٥٣-٧٥٤)، و پس از چندی بخش تاکستان از لحاظ تقسیمات کشوری به سطح شهرستان ارتقا یافت.

مآخذ: افشین،یدالله، رودخانه‌های‌ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛پاپلی یزدی،محمد‌حسیـن، فرهنگ‌آبادیها و مکانهای‌مذهبی کشور،مشهد، ١٣٦٧ش؛ توکلی‌مقدم، غلامحسین،
وجـه تسمیـۀ شهـرهای ایران، تهـران، ١٣٧٥ش؛ جعفـری، عبـاس،دایـرة المعـارف

جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، برلین، ١٣٣٥ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان تاکستان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ سیمای میراث فرهنگی قزوین، سازمان میراث فرهنگی، تهران، ١٣٨٢ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (قزوین)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٨ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، استان مرکزی (آبادیها)، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ش؛ فلاندن، اوژن، سفرنامه به ایران، ترجمۀ حسین نورصادقی، تهران، ١٣٥٦ش؛ قزوینی، محمدشفیع، قانون قزوینی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٠ش؛ گلریز، محمدعلی، مینودر، تهران، ١٣٣٧ش؛ نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٤ش؛ نقشۀ جمهوری اسلامی ایران براساس تقسیمات کشوری، گیتاشناسی، تهران، ١٣٨٤ش، شم‌ ٢٩٠؛ ورجاوند، پرویز، سرزمین قزوین، تهران، ١٣٤٩ش؛ همو، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، تهران، ١٣٧٧ش.
علی کرم‌همدانی