دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٤٤

تَبَّت، صد و یازدهمین سوره از قرآن کریم، دارای ٥ آیه، ٢٤ کلمه و ٨١ حرف. این سوره از دیرباز با نامهایی چون «تبت یدا ابی لهب» (ابن‌ندیم، ٢٨؛ سیوطی، الدر…، ٦/٧٠١)، ابی‌لهب (فراء، ٣/ ٢٩٨)، والمسد (طبرسی، ١٠/٧١٤) شناخته بوده، و شهرت داشته است. در مصاحف ایرانی و به تبع آن در شبه‌قارۀ هند و افغانستان، نام تبت؛ در مصحف امیری، المسد؛ و در مصحف سلطانی، اللهب آمده است.
سورۀ تبت در ترتیب نزول مشهور و متداول در سرزمینهای اسلامی، ششمین سوره از سوره‌های مکی است که پس از سورۀ حمد و پیش از سورۀ تکویر نازل شده است (نک‌ : دروزه، ١/١٤). دیگر روایات ترتیب نزول نیز ردیفهای ٥ تا ٧ را به این سوره اختصاص داده‌اند (نک‌ : خازن، ١/ ٨؛ رامیار، ٦٨٢-٦٨٣) که آشکارا نشانگر نزول این سوره در آغاز بعثت است؛ چنان‌که آهنگ و مضامین آیات آن نیز با نخستین سوره‌های مکی قرآن همخوانی فراوان دارد (دروزه،١/١٢٢). اما روایات مشهور اسباب نزول (نک‌ : واحدی، ٣٤٤-٣٤٥؛ سیوطی، همانجا، لباب…، ٢١٩؛ قرطبی، ٢٠/٢٣٤-٢٣٥) از نزول سورۀ تبت به دنبال نزول آیۀ «وَ اَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْاَقْرَبین» ــ آیۀ ٢١٤ از سورۀ شعراء، چهل و هفتمین سـوره در ترتیب نزول مشهور (دروزه، ١/١٤) ــ حکایت دارند (قس: مودودی، ٦/٥٢٣-٥٢٤، که با استناد به این روایات، زمان نزول این سوره را سال هفتم بعثت به بعد می‌داند، قس: ابن‌عاشور، ٣٠/٦٠٠).
در روند سنتی از تفسیر ترتیبی قرآن کریم و در نگاه نخستین، سخن سورۀ تبت تنها دربارۀ مرد و زنی خاص از میان ستیزه‌گران با پیامبر اکرم (ص)، و نیز سراسر طعن و نفرین است (برای برخی شبهات مبتنی بر این دیدگاه، مثلاً نک‌ : شریعتی، ٣٨٨-٣٩٤) و از این‌رو، از نظر محتوا و مضمون چهره‌ای کاملاً متفاوت با دیگر سوره‌های قرآن کریم می‌نماید. بر این پایه، مفسران با تأیید و تأکید بر دو ویژگی یاد شده، درصدد توجیه و احتجاج و دفاع از حریم کلام‌الله برآمده‌اند (برای نمونه، نک‌ : زمخشری، ٤/٨١٤ ؛ قرطبی، ٢٠/٢٣٦-٢٣٧؛ دروزه، ١/١٢٢-١٢٤؛ فهری، ٢٢٩-٢٣١، ٢٣٣). اما اگر از سویی سورۀ تبت به عنوان حلقه‌ای از ٢٢ سورۀ پایانی قرآن کریم مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد و از سوی دیگر از نظر موضوعی به ویژه با سوره‌های مکی مقایسه شود، می‌توان آیات پنج‌گانۀ این سوره را جملاتی خبری، و نه انشایی و دعایی، و حاکی از نفرین و دشنام در نظر آورد. بر همین اساس، به نظر می‌رسد برخی همانندیها همچون همخوانی تعبیر آغاز سوره با تعبیراتی از قبیل «تبّاً لَکَ»، «تبّاً لَکُما» و «تبّاً لِهذا مِن دین» دربارۀ ابولهب و نیز فرجام ابولهب و همسرش (برای نمونه، نک‌ : طوسی، ١٠/٤٢٧؛ قرطبی، ٢٠/٢٣٤-٢٣٥؛ ابن‌کثیر، ٧/٤٠٢؛ آلوسی، ٣٠/٢٦٠)، اسباب این زمینه را فراهم کرده است که سورۀ تبت از آغاز تا انجام، مجموعه‌ای همگون از طعن، لعن و نفرین قلمداد شود (مثلاً نک‌ : فراء، ٣/ ٢٩٨؛ طبری، ٣٠/٢١٧-٢٢١؛ طوسی، همانجا).
افزون بر اینها، در سخن از کنیۀ ابولهب باید گفت که وی در زمان خویش با کنیۀ ابوعتبه هم شناخته می‌شده است (نک‌ : ابن‌کثیر، ٧/ ٣٩٩؛ سیوطی، الدر، ٦/٧٠١)، و اینکه بعدها بیشتر با عنوان ابولهب شهرت یافته، زمینه‌ای همانند کاربرد رایج عنوان ابوجهل (ه‌ م) داشته است (نیز نک‌ : دروزه، ١/١٢٢). بنابراین مبانی، آیۀ نخست با توجه به تفسیر آن در همین سوره با عبارت
«سَیَصْلى ناراً ذاتَ لَهَب» و آیات نظیر آن در دیگر سوره‌های قرآن همچون «...وَ مازادوهُمْ غَیْرَ تَتْبیبٍ» (هود/١١/١٠١)،
«…وَ ماکَیْدُ فِرْعَوْنَ اِلّا فی تَبابٍ» (مؤمن/٤٠/٣٧)، هر فرد یا گروهی را که مُنادی شرک و آتش‌بیار معرکۀ فساد باشد و رفتار و کردار دوزخی و جهنمی داشته باشد، در برمی‌گیرد (نک‌ : طالقانی، ٢/ ٢٩٨؛ آلوسی، ٣٠/٢٦١؛ طنطاوی، ٢٥/٢٨٥)؛ چنان‌که از دیرباز قرآن شناسان سورۀ تبت را در شمار مبهمات قرآن فهرست کرده‌اند (نک‌ : سیوطی، مفحمات…، ٤٦). نیز، بنا بر مشهور وقتی که ابوبکر با اعتراض خشونت‌آمیز ام‌جمیل نسبت به هجو خود و همسرش توسط پیامبر اکرم (ص) مواجه گردید، به خدای کعبه سوگند یاد کرد که آن حضرت شاعر نیست و هرگز او و همسرش را هجو نکرده است. پس همسر ابولهب سخن وی را پذیرفت و خشمش فرونشست (نک‌ : صعیدی، ٦١-٦٦؛ حویزی، ٥/٦٩٧- ٦٩٨؛ قطب، ٦/٤٠٠١). به این ترتیب، جایی نیز برای برخی شبهات مبنی بر اینکه تصریح قرآن بر نام و نشان ابولهب و همسرش، برای همیشه راه را برای ایمان آوردن و توبه و اصلاح آن دو بسته است، باقی نمی‌گذارد (برای این شبهات، نک‌ : طوسی، ١٠/ ٤٢٨؛ ابن‌جوزی، ٩/٢٦٠؛ ابوالسعود، ٩/٢١١؛ اسماعیل حقی، ١٠/٥٣٤).
سورۀ تبت از نظر قالب و محتوا بیش از هر سورۀ دیگری به سورۀ هُمَزه (١٠٤ در ترتیب تلاوت، و ٣٢ در ترتیب نزول مشهور، نک‌ : دروزه، ١/١٤) شباهت دارد، به گونه‌ای که آیات دو سوره به ترتیب با یکدیگر متناظر و مفسر یکدیگرند. محور موضوعی هر دو سوره نیز، بیان فرجام دوزخیان و معاندانی است که همواره با پیامبران و مصلحان سرِستیز دارند (نک‌ : صادقی، ٣٠/٥٠١؛ ابن‌عاشور، ٣٠/٦٠٠؛ صواف، ٥٥٥، ٥٦١).
سورۀ تبت در ترتیب مصحف شریف میان دو سورۀ نصر و اخلاص قرار گرفته است. به همین لحاظ بیانگر اِمدادهایی غیبی است که پشتوانۀ مضامین سورۀ نصر است؛ مبنی بر اینکه چگونه خداوند سبحان، پیامبر(ص) را از شرور دشمنان سرسخت در امان داشت (نک‌ : قاسمی، ١٧/ ٢٨٩؛ طالقانی، همانجا؛ نیز نک‌ : جواهر البیان...، ١٤٦-١٤٧؛ بقاعی، ٢٢/٣٢٦-٣٢٧، ٣٤٦-٣٤٧؛ سیوطی، تناسق...، ١٤٦). همچنین گفتنی است، سورۀ تبت با توجه به اینکه پیش از مُعَوِّذات (سوره‌های اخلاص و فَلَق و ناس) ــ که خاتمة الکتاب‌اند ــ جای گرفته است، به نوعی سورۀ پیش از پایان قرآن کریم به حساب می‌آید و از این‌رو نیز شایان تأمل و تدبر فراوان است.
سورۀ تبت از نخستین سوره‌های قرآنی است که در سدۀ اخیر از نظر هماهنگی لفظ، مفاد و اسلوب اعجاز آمیز بیان قرآن، توجه محققان را به خود جلب کرده است. در نظر این محققان ضرباهنگ کلمات هر یک از آیات این سوره با صداهایی که مضامین آیات در ذهن شنوندگان تداعی می‌کند، همخوانی دارد. همچنین،برخی‌از محققان‌ به‌اوج هنر تصویرپردازی با حروف‌و‌کلمات،وبا استفاده از محدودترین‌الفاظ و چینش دقیق در این‌سوره اشاره‌کرده‌اند(نک‌ :قطب،‌٦/٤٠٠٠- ٤٠٠١؛طالقانی،همانجا).
در باب فضیلت و خواص قرائت و کتابت سورۀ تبت روایات متعددی نقل شده است که غالباً مضامین آنها مشتمل بر نکاتی برای شناخت دقیق‌تری از سوره و درک جایگاه آن در میان دیگر سوره‌های قرآن کریم است (نک‌ : زمخشری، ٤/٨١٧؛ طبرسی، ١٠/٧١٤؛ یافعی، ١٢٦؛ بحرانی، ٤/ ٥١٨).
مآخذ: آلوسی، محمود، روح المعانی، تهران، انتشارات جهان؛ ابن‌جوزی، عبدالرحمان، زاد المسیر، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، تونس، دارالکتب الشرقیه؛ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ١٣٨٩ق/١٩٧٠م؛ ابن‌ندیم، الفهرست؛ ابوالسعود، محمد، تفسیر، بیروت، ١٤١٤ق/١٩٩٤م؛ اسماعیل حقی بروسوی، روح البیان، استانبول، ١٣٨٩ق؛ بحرانی، هاشم، البرهان، به کوشش محمود موسوی زرندی، قم، ١٣٩٤ق؛ بقاعی، ابراهیم، نظم الدرر، حیدرآباددکن، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ جواهر البیان فی تناسب سور القرآن، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ حویزی، عبدعلی، تفسیر نورالثقلین، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، قم، ١٣٨٥ق؛ خازن، علی، تفسیر، بیروت، دارالمعرفه؛ دروزه، محمدعزت، التفسیر الحدیث، قاهره، ١٣٧٦ق/١٩٥٦م؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، ١٣٤٦ش؛ زمخشری، محمود، الکشاف، بیروت، دارالکتاب العربی؛ ‌سیوطی، تناسق الدرر، به کوشش عبدالقادر احمدعطا، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ همو، الدر المنثور، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩٠م؛ همو، لباب النقول، به کوشش احمد عبدالشافی، بیروت، دارالکتب‌العلمیه؛ همو، مفحمات ‌الاقران فی مبهمات القرآن، قاهره، ١٣٢٦ق؛ شریعتی، محمدتقی، تفسیر نوین، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی؛ صادقی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ صعیدی، عبدالمتعال، الازهر و کتاب دراسات قرآنیة، قاهره، دارالثقافة العربیة للطباعه؛ صواف، محمد محمود، فاتحة القرآن، مکه، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛ طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، تهران، ١٣٤٨ش؛ طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت،‌١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛ طبرسی، فضل، مجمع البیان، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، داراحیاء التراث العربی؛ طبری، تفسیر؛ طنطاوی، محمد، الجواهر فی تفسیر القرآن، بیروت، ١٣٥٠ق؛ طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛ فراء، یحیى، معانی القرآن، به کوشش عبدالفتاح اسماعیل شلبی، قاهره، ١٩٧٢م؛ فهری، احمد، دروس فی التفسیر، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ قاسمی، محمدجمال الدین، محاسن التأویل، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛ قرآن کریم؛ قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القرآن، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ مودودی، ابوالاعلى، تفهیم القرآن، لاهور، ١٩٨٣م؛ واحدی، علی، اسباب النزول، قاهره، ١٣١٥ق؛ یافعی، عبدالله، الدر النظیم، قاهره، نشر عبدالحمید احمد حنفی.
محمدعلی لسانی فشارکی