پونْتیاناک، مرکز استان‌کالیمانتان‌غربی در کشور‌اندونزی. این‌شهر با ٢٢٦‘٤٥٥ تن‌جمعیت (١٣٨٤ش/٢٠٠٥م) در غرب‌جزیرۀ برنئو در محل تلاقی رودخانه‌های کاپواس و لَنْدک جای دارد.
حوضۀ گسترده و قابل کشتی‌رانی رودخانۀ کاپواس نقش مؤثری در اقتصاد پونتیاناک دارد و این شهر را به مرکز تجاری غرب جزیرۀ برنئو بدل ساخته است («فرهنگ جهانی۱»؛ انکارتا۲؛ هاردجونو، ٤٠, ٢٤٠). کشتی‌سازی و تولید محصولاتی چون روغن نخل، کائوچو و شکر مهم‌ترین صنایع پونتیاناک است و عمده‌ترین محصولات کشاورزی آن عبارت‌اند: برنج، غلات، ادویه و توتون (بریتانیکا، VIII/١١٣). پونتیاناک از مهم‌ترین مناطق کشت برنج در اندونزی است و کشت آن بدون ضرورت رعایت کشت نوبتی، به طور مستمر در آنجا صورت می‌پذیرد (هاردجونو، ١٤٤). این شهر در منطقه‌ای با آب و هوای گرم و مرطوب استوایی واقع است و میزان بارندگی در برخی از نقاط این منطقه به ۴ متر در سال می‌رسد و برای جلوگیری از زیانهای ناشی از سیلابها، خانه‌ها بر روی ستونهایی از چوب بنا می‌شود («جغرافیا...۳»؛ بریتانیکا، همانجا).
بیشتر جمعیت این شهر را بومیان دایاک و چینی‌تبارها تشکیل می‌دهند. چینیها از سدۀ ۷م به جزیرۀ کالیمانتان راه یافتند. در سدۀ ۱۴م نیز که معادن طلا در آنجا پیدا شد، مردم به آن منطقه روی آوردند و شمار بیشتری هم در سدۀ ۱۸م به تدریج در کالیمانتان غربی مستقر شدند. چینیها امروزه در محلات خاص خود، مدارس و معابد جداگانه‌ای دارند و به کار کشاورزی و کسب و تجارت می‌پردازند (وحید، ١٤-١٥؛ انکارتا).
در ١١۸۶ق/١٧٧٢م مردی عرب تبار به نام عبدالرحمان بن حسین قادری که از راه بازرگانی ثروتی سرشار اندوخته بود، در ناحیه‌ای غیرمسکونی در دهانۀ اتصال رودخانه‌های کاپواس و لندک با صاف کردن جنگل، کلبه‌هایی برای خود و همراهانش برپا کرد. موقعیت مناسب تجاری این محل، بازرگانان بوگی، مالایایی و چینی را به آنجا جلب کرد و پونتیاناک به سرعت

توسعه‌یافت. عبدالرحمان با هلندیها ــ که‌تازه به جزیرۀ‌کالیمانتان راه یافته بودند ــ به همکاری پرداخت و خود را سلطان نامید. کمپانی هند شرقی هلند نیز مقام او را به رسمیت شناخت. هلندیها در ۱۱۹۲ق/ ۱۷۷۸م پایگاهی تجاری در پونتیاناک احداث کردند (نک‌ : وحید، ۱۵؛ انکارتا؛ EI٢). پونتیاناک عموماً با هلندیها روابط حسنه‌ای داشت. این سیاست به سود هر دو طرف بود، زیرا برای هلندیها حکومتی غیرمستقیم مقرون به صرفۀ مالی و صلاح سیاسی بود و از سوی دیگر، سلاطین پونتیاناک بدون آنکه در قبال هلندیها تعهداتی داشته باشند، از مزایا و تسهیلات اداری اروپایی بهره می‌بردند (وحید، ۱۶).
پس از جنگ جهانی دوم هلندیها سعی در ایجاد دولتی واحد در کالیمانتان داشتند؛ اما مسلمانان سواحل جنوبی و شرقی این جزیره که تمایلات ملی‌گرایانه داشتند و خواهان حکومت جمهوری بودند، با این طرح هلندیها به مخالفت برخاستند و هلندیها به ناچار در اردیبهشت ۱۳۲۶/ مۀ ١٩٤٧ حکومت جداگانه‌ای در غرب کالیمانتان تحت فرمان سلطان عبدالحمید دوم (حک‌ ١٩٥٠-۱۹۴۶م)، آخرین سلطان پونتیاناک تأسیس کردند؛ اما این حکومت در زمان مبارزه برای کسب استقلال اندونزی سرنگون شد و در نهایت عبدالحمید دستگیر و زندانی گردید (ریکلفس، ١/ ٤٩؛ وحید، همانجا).

مآخذ: ریکلفس، م. ک.، تاریخ اندونزی در قرون معاصر، ترجمۀ عبدالعظیم هاشمی‌نیک، تهران، وزارت امور خارجه؛ وحید مازندرانی، غ.، سرزمین هزاران جزیره، تهران، ١٣٤٥ش؛ نیز:

Britannica, ١٩٧٨; EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٤; »Geography of Pontianak«,Tripod, http://riftsindonesia. Tripod.com/ geography_ of_ pontianank.htm; Hardjono, J., Indonesia, Land and People, Djakarta, ١٩٧١; The World Gazetteer, www. world-gazetteer.com.
پرویز امین