تَجَلّی، تخلص چند شاعر پارسی‌سرا که در سدۀ ١١ق/١٧م، در ایران و هند زندگی می‌کردند:
١. تجلی اردکانی شیرازی، علی‌رضا (د ١٠٨٨ق/١٦٧٧م)، از شاعران نیمۀ دوم سدۀ ١١ق، او فرزند کمال‌الدین حسینی، از کدخدایان اردکان فارس بود. در آغازِ جوانی برای تحصیلات به اصفهان رفت و علوم عقلی را نزد آقا حسین خوانساری (د ١٠٩٨ق/١٦٨٧م) فرا گرفت (نصرآبادی، ١٦٨؛ آزاد، ١١٥؛ آذر، ٢٧١). تجلی در دورۀ شاهجهان (١٠٣٧- ١٠٦٨ق/ ١٦٢٨- ١٦٥٨م) به هند رفت. او در آنجا، تربیت فرزند علیمردان‌خان، امیرالامرای دربار شاهجهان را بر عهده گرفت. با وجود آنکه در هند مورد احترام علیمردان‌ خان بود، اما پس از چندی، تدریس را رها کرد و به اصفهان بازگشت (نصرآبادی، ١٦٨- ١٦٩؛ آزاد، همانجا) و مقرب و منشی شاه عباس دوم شد. سلطان صفوی در ١٠٧٢ق/١٦٦٢م، روستایی را در زادگاه تجلی به وی واگذار کرد. بدین‌سبب تجلی مدتی در این روستا به سر برد. به هنگام وفات شاه عباس دوم، در اصفهان اقامت داشت و به تألیف و تدریس مشغول بود. او در ١٠٨٣ق به دربار شاه سلیمان راه یافت و سرانجام در ١٠٨٨ق، درگذشت (شفیق، ٦٠؛ آرزو، ٣٤؛ آزاد، ١١٥-١١٦؛ عابدی، ١١).
آثار: از تجلی اردکانی آثاری به نظم و نثر باقی مانده است. عابدی (همانجا، به نقل از صحف ابراهیم)، سروده‌های او را به سبک و سیاق آثار شوکت بخاری می‌داند و احمدعلی هاشمی سندیلوی (ص ٤١٣) آنها را دارای معنی تازه و فکر بلند دانسته
که در استقبال از عرفی وصائب سروده شده است (نک‌ ‌: شورا، ٣/٤٧٥). آثار او عبارت‌اند از:
الف ـ چاپی: حاشیه بر حاشیۀ ملاعبدالله، که بارها به چاپ رسیده است، از جمله: تهران، ١٢٨٢ق؛ سفینة النجاة، تهران، ١٢٦٢ق؛ بمبئی، ١٣٠٦ق؛ مثنوی قضا و قدر، کانپور، ١٢٨٣ق؛ معراج الخیال، بمبئی، ١٣٤٣ق.
ب ـ خطی: ترجمۀ عهدنامۀ مالک اشتر؛ ترجمۀ سلطانی؛ ترجمۀ قرآن مجید؛ دیوان شعر؛ رساله در نماز آدینه؛ صحة النظر فی تحقیق الفرقة الناجیة الاثنی عشر؛ مثنوی بهاریه؛ وصف کشمیر (نک‌: منزوی، ١/١٥، ٢/١٥٧٣-١٥٧٤، ٣/٢٢٥، ٤/٢٦٧٠، ٣٢٩٨؛ مرکزی، ١١/٢١٦٧- ٢١٦٨، ١٤/٣٦٠٦).
٢. تجلی کاشانی، محمـدحسیـن. وی در ایام جـوانـی (١٠١٦ق/١٦٠ ٧م)، به لاهور رفت؛ از آنجا روانۀ آگره شد و سپس در گجرات اقامت گزید. نظیری نیشابوری او را تحت حمایت خود قرار داد و به تربیت وی پرداخت. وی مدتی در اردوی شاه‌زاده دانیال خدمت می‌کرد تا سرانجام در ١٠١٩ق (شفیق، ٥٩) یا ١٠٤٦ق (عابدی، ١٥) درگذشت. نظیری که از این اتفاق دلگیر بود، سروده‌های تجلی را که هزار بیت می‌شد، مدون ساخت و ضمیمۀ دیوان خویش کرد (همانجاها).
٣. تجلی لاهیجی، جمال‌الدین، فرزند سلیمان، شاعر و‌ خوشنویسِ خطِ شکسته. اصل وی از رودسر است. او از جوانی به سرودن شعر روی آورد. نخست، «جمالی» را به عنوان تخلص خود برگزید. در ابتدا به نساء و ابیورد رفت و در خدمت سلطان حسن استاجلو قرار گرفت؛ سپس مشهد را برای اقامت برگزید، ولی در ١٠١٥ق/١٦٠٦م، و با کسانی مانندِ صاحب عرفات العاشقین، راهی هند شد. او در این زمان تخلص خود را به «خاوری» تغییر داده بود (نهاوندی، ٢/١٠٢٧- ١٠٢٨؛ اوحدی، ٣٦١؛ نیز نک‌ : گلچین، کاروان...، ١/٢٠٦- ٢٠٧). اوحدی از وی با عنوان «خاوری سمنانی» یاد کرده است (همانجا).
تجلی در شهرهای گلکنده، حیدرآباد دکن، برهانپور و قُنوج مقیم شد و در خدمت خان‌خانان، از امیران دربار جهانگیر قرار گرفت و به ستایش او پرداخت. او سرانجام در این زمان «تجلی» را به عنوان تخلص برگزید. اوحدی اعتقاد دارد که او تخلصِ تجلی کاشی را «تصرف» کرده است (ص ٢٣٢). وی در ١٠٢٢ق، سفری نیز به حج و عتبات عالیات داشت (نهاوندی، ٢/ ١٠٢٨). از گفتۀ شفیق (همانجا) بر می‌آید که وی بار دیگر به ایران بازگشته است، ولی اوحدی می‌گوید که وی «تا غایت در هند» به سر برد (ص ٣٦١). آقابزرگ، دیوان شعری را بدو منسوب می‌دارد (٩/ ٢٨٨).

مآخذ: آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ش؛ آرزو، علی‌خان، مجمع النفایس، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، ١٩٩٢م؛ آزاد‌ بلگرامی، غلامعلی، مآثر الکلام، به کوشش عبدالله خان، لاهور، ١٩١٣م؛ آقابزرگ، الذریعة؛ احمدعلی هاشمی‌سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٦٨م؛ اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛ شفیق، لچهمی نراین، شام غریبان، به کوشش محمداکبر‌الدین صدیقی، کراچی، ١٩٧٧م؛ شورا، خطی؛ عابدی، امیرحسین، «تجلی» (نک‌: مل‌ ، ایندو‌ـ ایرانیکا)؛ گلچین‌ معانی، احمد، «فهرست قسمتی از کتب خطی کتابخانۀ مرحوم عبدالحسین بیات»، نسخه‌های خطی، دانشگاه تهران، ١٣٤٨ش، شم‌٦؛ همو، کاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ش؛ مرکزی، خطی؛ منزوی، خطی؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به کوشش وحید دستگردی، تهران، ١٣٦١ش؛ نهاوندی، عبدالباقی، مآثر رحیمی، به کوشش محمدهدایت حسینی، کلکته، ١٩٣١م؛ نیز: Indo-Iranica, Calcutta, ١٩٦٠, vol. XIII(٤).
فیروزه دلفانی