دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٦٧
| تتایی جلد: ١٤ شماره مقاله:٥٧٦٧ |
تَتایی، ابوعبدالله محمدبن ابراهیم بن خلیل(د ٩٤٢ق/
١٥٣٥م)،فقیه و قاضیمصری، نسب او بهتَتا، از روستاهای منوفیۀ مصر میرسد (موسوعة…،
٨/٣٧١). برخی نیز وفات او را ٩٣٧ق آوردهاند (ابن غـزی، ٢/١٧؛ قس: غـزی، ٢/٢١؛ ابن
عمـاد، ٨/٢٢٤).
نجمالدین غزی (همانجا)، او را به جامعیت در علم و عمل ستوده است. این سخن در کنار
یادکرد بدرالدین قرافی از عفت، دیانت، امانت، صیانت، فضل و تواضع تتایی (نک : ص
١٨٦)، شخصیت وی را باز مینماید. تتایی مدتی قاضیالقضات مصر بود، اما این سمت را
وا نهاده، به تألیف و تدریس پرداخت (نک : بدرالدین قرافی، همانجا؛ مخلوف، ٢٧٢). از
جملۀ استادان و مشایخ وی میتوان نورالدین سنهوری، احمدبن یونس قسنطینی، سبط
ماردینی و برهانالدین لقانی را برشمرد (باباتنبکتی، ٢/ ٥٨٨؛ مخلوف، همانجا).
اگرچه به نظر میرسد که جایگاه علمی او دارا بودن شاگردان فراوانی طلب کند، گویا در
میان شاگردان وی، تنها عبدالرحیم عباسی اسلابولی (اسلامبولی؟) و شیخ فیشی برای
تذکرهنویسان شناخته بودهاند (نک : غزی، مخلوف، همانجاها).
تتایی در زمان حیات علمی خود آثار فراوانی تألیف کرد که
بسیاریهماکنونموجوداست.دراینمیان،کتاب خططالسداد والرشد که شرحی است بر مقدمۀ
ابن رشد در فروع فقه مالکی، به همراه الدرالثمین والمورد المعین اثر ابوعبدلله
میاره در ١٢٩٣ق/١٨٧٦م در تونس به چاپ رسیده است.
از دیگر آثار او که بهصورتنسخههایخطی در کتابخانههای گوناگون جهان نگهداری
میشود، میتوان به اینها اشاره کرد:
١. البهجةالسنیة فی حل الاشارات السنیة، که در شرح قصیدۀ ابن فرح اشبیلی تألیف شده
است. نسخهای از آن در قاهره موجود است (نک : GAL, I/٤٥٩)؛ ٢. تنویر المقالة فی حل
الفاظ الرسالة، در شرح رسالۀ ابن ابی زید (برای برخی طعنها دربارۀ تألیف این اثر
بهدست وی، نک : بدرالدین قرافی، همانجا)، این اثر دارای نسخههای بسیاری است که
در کتابخانههای مختلف وجود دارد (خدیویه، ٣/ ١٥٨؛ ازهریه، ٢/٣١٤؛ علوش، ٢(١)/٢٧٠؛
بلوشه، شم ٥٣٢٧؛ «فهرست... مونیخ١»، /١٢١-١٢٢(٢)I؛ نیز GAS, I/٤٨٠) و
بر آن، شروح و حواشی بسیار نوشته شده است که از آن جمله، میتوان به شرح علی بن
محمد اُجهوری و حاشیۀ علی بن چلبی شبینی اشاره کرد (GAS، همانجا؛ نیز GAL, I/١٨٧؛
برای نسخهای از همین کتاب، با نام تفسیر المقالة، نک : علوش، همانجا)؛ ٣. جواهر
الدرر فی حل الفاظ المختصر، شرح کوچکی بر مختصر خلیل، که تألیف آن را در ١٠ محرم
٩٣٣ تمام کرده است (برای نسخههای آن، نک : خدیویه، ٣/ ١٥٩؛ الفهرس...، ٢٢٦؛
دوسلان، شم ٤٥٥٥؛ «فهرست مونیخ»، /١٢٤(٢)I؛ بخشهایی از آن: «فهرست... موزۀ
بریتانیا٢»، I/١٢٩؛ نیز GAL, II/١٠٢)؛
٤. الدر البهیة فی حل الفاظ القرطبیة، شرحی است بر مقدمۀ قرطبیة، اثر یوسف بن عمر
قرطبی (نک : GAL, I/٥٥١)؛ ٥. فتح الجلیل (برای نسخۀ آن نک : GAL, II/١٠٢; GAL, S,
II/ ٩٧).
اثری نیز با نام مسند تتایی در کتابخانۀ ملی برلین (نک : آلوارت، شم ١٧٢) محفوظ
است.
مآخذ: ابن عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، بیروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن غزی، محمد، دیوان
الاسلام، به کوشش سیدکسروی حسن، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩٠م؛ ازهریه، فهرست؛ باباتنبکتی،
احمد، نیل الابتهاج، به کوشش عبدالحمید عبدالله هرامه، طرابلس، ١٩٨٩م؛ بدرالدین
قرافی، توشیح الدیباج، به کوشش احمد شتیوی، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ خدیویه، فهرست؛
علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة المحفوظة فی الخزانة العامة
برباط الفتح، پاریس، ١٩٥٤م؛ غزی، محمد، الکواکب السائرة، به کوشش جبرائیل سلیمان
جبور، بیروت، ١٩٤٩م؛ الفهرس التمهیدی للمخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٤٨م؛ مخلوف،
محمد، شجرة الزکیة، قاهره، ١٣٥٠ق؛ موسوعة جمال عبدالناصر، قاهره، ١٣٨٦ق؛ نیز:
Ahlwardt ; Blochet ; Catalogus codicum manuscriptorum orientalium quiin Museo
Britannico, London, ١٨٤٦-١٩٥٢; Catalogus codicum manuscriptorium Bibliothecae
Regiae Monacensis, München, ١٩٧٠; DeSlane ; GAL; GAL, S; GAS.
فرامرز حاجمنوچهری