دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٠٥

تاریخِ قُم، اثری در تاریخ و جغرافیای شهر قم با برخی اطلاعات دربارۀ فرهنگ و جامعۀ این شهر تا سدۀ ٤ق/١٠م، تألیف حسن بن محمد قمی (د پس از ٣٧٨ق/ ٩٨٨م). دربارۀ مؤلف، آگاهی ما در بیشتر موارد تنها متکی بر همین کتاب است که اینک فقط ترجمۀ ناقصی از آن به زبان فارسی در دست است (نک‌ : ادامۀ مقاله). بروکلمان تاریخ درگذشت او را ٤٠٦ق دانسته است که مستند آن معلوم نیست (GAL, S, I/٢١١).
ابن طباطبا (د سدۀ ٥ق) که به اصل کتاب دسترسی داشته، نسبت مؤلف را به اشعریان (ه‌ م)، از طوایف مهم ساکن شهر قم رسانده است (ص ٢٥٥؛ قس: افندی، ١/ ٣١٩، که به نقل از مآخذ دیگر از او با نسبت «شانی» یا «شیبانی» یاد می‌کند؛ نیز نک‌ : حسینی، ١/ ٣١٩). مؤلف خود را «المنجم» نیز خوانده است (ص ٨) و از چند اشارۀ او چنین برمی‌آید که با تاریخ‌گذاری ایرانی آشنا بوده است (نک‌ : ص ٨٥، ٢١٨، ٢١٩، ٢٢٦، جم‌ ‌). بعید نیست که او شغل دیوانی داشته، و احتمالاً از دانش وی در گاه‌شماری برای امر خراج استفاده می‌شده است.
برادر مؤلف، ابوالقاسم علی مدتی حاکم قم بوده، و مؤلف به تصریح خود، بیشتر اخبار و آگاهیها دربارۀ قم را در زمان حکومت وی جمع‌آوری کرده است (ص ١١-١٢).
قمی بر مذهب تشیع اثنا عشری بوده است و نشانه‌های صریحی در این باره از کتاب او به دست می‌آید (مثلاً نک‌ : ص ١٩١-٢٠٥). مؤلف به ابوالفضل ابن عمید، وزیر ادیب آل بویه نزدیک، و با وی هم‌نشین و معاشر بوده است (ص ١١). وی همچنین از ابوعبدالله حسین بن علی ابن بابویه قمی، برادر شیخ صدوق حدیث نقل کرده است (ص ٩١-٩٢، ٢١٣؛ نیز نک‌ : نوری، ٣/٤٢٣).
مایۀ شهرت قمی همین کتاب است که به گفتۀ خود وی کتاب‌قم نام داشته(ص١٢)،و آن‌را به‌عربی و برای صاحب بن‌عباد نوشته بوده است (ص ٤-٥). وی نخست قصد داشته است کتابی مشتمل بر «اخبار عرب اشعریه که به قم نزول کردند» بنویسد، اما بعد هدف خود را گسترش داده، و کتابی جامع دربارۀ قم رقم زده است (ص ١٢-١٣). قمی در سبب تصنیف کتاب می‌گوید: «از آن گاه باز که ابوعبدالله حمزة بن حسن اصفهانی کتاب اصفهان تصنیف کرد و در شرح قصص و اخبار قم هیچ شروعی نکرد و برادرم، ابوالقاسم علی بن محمد بن حسن الکاتب مرا گفت که چون به شهر قم رسیدم، تفحص بسیار کردم، باشد که کتابی از اخبار قم به دست آرم، مقدور نشد؛ پس به غایت من حریص گشتم بر تصنیف این کتاب...» (ص ١١).
اصل عربی کتاب قمی تاکنون به دست نیامده، و آنچه از این کتاب امروزه در دست است، ترجمه‌ای است از ٥ باب کتاب که در حدود سال ٨٠٥ یا ٨٠٦ق به دست تاج‌الدین حسن بن بهاءالدین علی بن حسن بن عبدالملک قمی، از فضلای قم (نک‌ : مدرسی، کتاب‌شناسی...، ٣٨)، برای خواجه ابراهیم صفی، حاکم قم (نک‌ : همو، قم‌نامه، ٢٦-٢٧) به انجام رسیده است. در سده‌های گذشته نیز تنها همین ترجمه در دسترس مؤلفان بوده است (مجلسی، ١/٤٢؛ اشرف، ٥١٢؛ کچویی،١/١٤؛ نیز نک‌ : مدرسی، کتاب‌شناسی، ٤١-٤٢). با این همه، به استناد بعضی شواهد، می‌توان گفت که متن عربی و کامل کتاب تا اواخر دورۀ قاجاریه موجود بوده است (فقیهی، ٢٢-٢٥).
در پاره‌ای از مآخذ متأخر (نک‌ : افندی، ١/ ٣١٩؛ آقابزرگ، ٣/٢٧٦)، تاریخ ترجمه ٨٦٥ق یاد شده است که یقیناً درست نیست، و ظاهراً بر اثر تصحیف «ست» به «ستین»، در برخی نسخه‌ها، این اشتباه پدید آمده است. در نسخۀ کهنی از این ترجمه که در کتابخانۀ مرعشی (شم‌ ١٧١٥) موجود است، تاریخ کتابت آن ٨٣٧ق آمده است (بهاءالدین، ٢١٦ بب‌ ).
قمی فهرستـی از ابواب ٢٠ گانۀ کتاب را ــ که خود شامل فصول دیگری در طی ابواب نیز می‌شده ــ در ابتدای کتاب به دست داده است (ص ١٥- ١٩). با نگاهی به این فهرست می‌توان نتیجه گرفت که کتاب قم یکی از مفصل‌ترین آثار در تاریخ و فرهنگ این شهر بوده است و در میان تواریخ محلی جایگاه ممتازی دارد.
مؤلف در این کتاب نخست از کلیات دربارۀ شهر قم، جغرافیا، محلات، روستاها و ابنیۀ آن آغاز می‌کند و سپس به ساکنان قدیم و جدیدشهر می‌پردازد. در باب اول به تفصیل، حدود شهر، راهها، دروازه‌ها و برخی بناها نظیر دارالضرب و سرای حکام و نیز جویها، رودها، کاریزهای قم و نحوۀ تقسیم آب آنها را وصف می‌کند (ص ١٥، ٢٢، ٣٨، ٤٠-٥٣).
در باب دوم، در ٥ فصل، دربارۀ اینکه «قم را چند نوبت

مساحت کرده‌اند و چند نوبت مال بر آن نهادند و مبلغ خراج آن چند نوبت بوده است و نامهای ضیاع آن و ذکر انواع خراج آن» و نیز «نجوم و رسوم و مؤن و اخراجات آن» و «رسوم صدقات به قم و آنچه در امر خراج در ایام عجم و در اسلام آمده است» و «وجوه اموال و احکام زمینها» به تفصیل سخن رانده است (ص ١٦، ١٠٧ بب‌ (. آگاهیهایی که قمی در این بخش از کتاب خود دربارۀ خراج مناطق گوناگون قم و اطراف آن و نیز مناسبات کشاورزی و زمین‌داری بیان کرده، با توجه به اینکه به اسناد مالی و دیوانی دسترسی داشته، در نوع خود بی‌نظیر است (نک‌ : ص ١٠٧ بب‌ (.
در باب سوم که دو فصل دارد، در فصل اول به تاریخ تولد و وفات ائمۀ اثنا عشر و حضرت فاطمۀ زهرا(ع) و شمار اولاد و نام آنان پرداخته (ص ١٩١-٢٠٥)، و در فصل دوم از طالبیان، یعنی فرزندان ابوطالب «که به قم آمدند و وطن ساختند» و «انساب و بعضی از اخبار ایشان» یاد کرده است (ص ٢٥ بب‌ (.
در بابهای ٤ و ٥ کتاب، مؤلف با پرداختن به جزئیات مهم و اغلب منحصر به فرد، به شرح ماجرای مهاجرت عرب، به ویژه عربهای اشعری، به قم و نیز «ذکر اخبار ایشان در ایام جاهلیت و ذکر قبایل و عشایر ایشان» پرداخته است (ص ١٦).
دربارۀ منابع کتاب نیز، قمی علاوه بر استناد به اقوال محلی (مثلاً نک‌ : ص ٣١، ٤٠، ٢٦٥)، از برخی آثار مکتوب نیز به عنوان مأخذ نام برده است که از جملۀ آنها می‌توان به این آثار اشاره کرد: البلدان ابن فقیه همدانی (ص ٢٣، ٥٦، ٩٠)، کتاب اصفهان حمزۀ اصفهانی (ص ٢٣، ٢٩، ٣٢)، التبیان احمد برقی (ص ٢٠، ٥٦، ٨١)، آثاری از ابوبکر صولی (ص ١٠٨، ١٦٨، ٢٣٣) و کتاب عباسی از احمد بن اسماعیل بن سمکۀ قمی در باب تاریخ عباسیان (ص ١٤٥، ٢٠٠، ٢٣٦؛ برای دیگر منابع و مآخذ تاریخ قم، نک‌ : مدرسی، همان، ١٧ بب‌ ؛ نیز فقیهی، ٣٢-٣٥).
نثر ترجمۀ کتاب قم از نمونه‌های روان و فصیح زبان فارسی است و با اینکه در دورۀ مترجم نثر مصنوع و پرتکلف رواج داشته، این ترجمه از هرگونه تکلف و تصنع به دور است؛ مترجم در چند مورد به افزودن مطالبی از خود تصریح کرده است (مثلاً نک‌ : ص ٦٣).
کهن‌ترین نسخۀ موجود از ترجمۀ تاریخ قم در کتابخانۀ مرعشی قم (شم‌ ١٧١٥) قرار دارد (برای آگاهی از دیگر نسخه‌ها، نک‌ : منزوی، ٦/٤٢٦٤- ٤٢٦٥). تاریخ قم نخستین‌بار در ١٣١٣ش به کوشش و تصحیح و تحشیۀ جلال‌الدین طهرانی در تهران منتشر شد.
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ ابن طباطبا، ابراهیم، منتقلة الطالبیة، به کوشش محمدمهـدی خرسان، نجف، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ اشـرف ، محمد، فضائل السادات، قـم، ١٣٨٠ق؛ افنـدی، عبدالله، ریاض العلماء، بـه کوشش احمد حسینـی، قـم،١٤٠١ق؛ بهاءالدین بن حسن،«انجام نامه»، تاریخ قم، نسخۀ خطی کتابخانۀ مرعشـی قم (شم‌
١٧١٥)؛‌حسینـی،احمد، تعلیقات‌بر ریاض‌العلماء (نک‌ : هم‌ ، افندی)؛ فقیهی،‌علی‌اصغر‌،

تاریخ جامع‌قم، تاریخ مذهبی، قم، ١٣٥٠ش؛ قمی، حسن بن‌محمد، تاریخ قم، ترجمۀ حسن بن علی قمی، به کوشش جلال‌الدین طهرانی، تهران، ١٣١٣ش؛ کچویی قمی، محمدعلی، انوار المشعشعین، به‌کوشش محمدرضا انصاری قمی، قم، ١٣٨١ش؛ مجلسی، محمدباقر، ‌بحار‌الانوار،‌ بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛‌ مدرسی‌طباطبایی، حسین، قم‌نامه، قم، ١٣٦٤ش؛ همو، کتاب‌شناسی آثار مربوط به قم، قم، ١٣٥٣ش؛ منزوی، خطی؛ نوری، حسین، مستدرک الوسائل، تهران، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛ نیز:GAL, S.
شادی دایی‌رضایی‌مقدم