دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨٦١

تُرَبه، وادی و شهری در غرب کشور عربستان سعودی. شهر تربه در ١٦٠ کیلومتری‌جنوب شرقی شهر طائف، بر سر راه مکه به یمن در °٢١ و ´٢١ عرض شمالی و °٤١ و ´٦٥ طول شرقی در ارتفاع ١٧٧،١ متری از سطح دریا قرار دارد (وهبه، ٣٦؛ «تربه١»، npn.).
در سده‌های نخستین اسلامی نویسندگان و جغرافی‌دانان از وادی تربه در ناحیۀ عبلاء، و به فاصلۀ ٤ شب از مکه در راه صنعا و نجران یاد کرده‌اند (نک‌ : ابن‌سعد، ٢/١١٧؛ قدامة بن جعفر، ١٣٣-١٣٤؛ ابوعبید بکری، ١/ ٣٠٨ – ٣٠٩؛ ادریسی، ١/١٤٥) و آورده‌اند که مسکن و موطن قبایل بنی‌عامر و بنی‌هلال، و دره‌ای پر آب و حاصل‌خیز بوده است که از وادی صدر در سراة زهران شروع می‌شود و تا ٨٠ کیلومتر پیش می‌رود تا به تربة‌البقوم می‌رسد (همدانی، ٨٩؛ ابن‌خردادبه، ١٨٨؛ زهرانی، ٢/٥٥؛ اصفهانی، ١٠٩) سلمی (ص ٤١٦-٤١٧) نیز از معدن برم، و دوکوه به نام شوانان ــ کـه محل زنـدگی قبایل غامد، خثعم، سلول، سواء‌ة بن عامر و عنزه در این‌ دره بوده ــ یاد کرده است (نیز نک‌ : یاقوت، ذیل تربه).
رود تربه نیز که در این وادی جریان دارد، شاخابه‌های بسیاری دارد و چند رود هم به آن ملحق می‌شود. معروف است که بیشتر آب سرزمین سراة زهران به این رود می‌ریزد (زهرانی، همانجا)، از جمله آبی است که از یک تپۀ آتش‌فشانی واقع در دشتی میان وادی تربه و وادی صدر سرچشمه می‌گیرد و جنوبی‌ترین ریزابۀ وادی تربه به شمار می‌آید (فیلبی، «کوهساران...٢»، ٥١-٥٣).
پیشینۀ تاریخی: محققان احتمال داده‌اند که محلی به نام تُرَبَن که در کتیبه‌ای مربوط به دورۀ ابرهه آمده، همین شهر تربۀ کنونی است (نک‌ : اسمیث، ٤٣٥-٤٣٦). در حوادث مربوط به صدر اسلام نیز از این شهر یاد شده است؛ چنان‌که آورده‌اند، پیامبر اکرم(ص) در شعبان ٧/ دسامبر ٦٢٨ عمر بن خطاب را با ٣٠ ‌نفر به جنگ هوازن در تربه فرستاد و عمر هم با راهنمایی بنی‌هلال به آنجا رفت (ابن‌سعد، همانجا). در سده‌های اخیر شهر تربه بار دیگر به مناسبت مقاومت شدید در برابر نیروهای محمدعلی پاشا، خدیو مصر (١٢٣٤ق/ ١٨١٩م) و نبرد نیروهای عبدالعزیز سعودی و شریف حسین (١٣٣٧ق/ ١٩١٩م) در آنجا شهرت یافت (نک‌ : اکوع، ٨٩).
در اوایل سال ١٢٠٦ق/١٧٩١م، شریف مکه که از پیوستن قبیلۀ بقوم، ساکن در تربه به صفوف دشمنان در محل درعیه، مرکز آل سعود آگاه شده بود، نیرویی به فرماندهی برادرش، عبدالعزیز برای سرکوب آنها فرستاد. عبدالعزیز در این کار موفق نشد، اما بعداً در ١٢٠٩ق/١٧٩٤م نیرویی دیگر به فرماندهی


امیرسعود به تربه فرستاد. آنها تربه را به محاصره گرفتند و بسیاری از نخلهای اطراف آنجا را قطع کردند. اهالی برای جنگ خارج شدند و پس از کشته‌شدن عده‌ای، امیرسعود ناچار به صلح گردن نهاد (خزعل، ٣٢٧، ٣٦٥-٣٦٦؛ فیلبی، «عربستان ..١»، ٨٥).
در آغاز سال ١٢٢٩ق/١٨١٤م احمد توسون، فرمانده ترک به تربه لشکر کشید، اما در برابر محمدعلی پاشا کاری از پیش نبرد. در ١٨١٥م عبدالله بن سعود برادر خود، فیصل را به فرماندهی نیروهای مستقر در تربه منصوب کرد و خود با گروهی به غزیل در وادی تربه رفت و به جنگ با قوای مصر پرداخت، اما ناچار به عقب‌نشینی شد. قوای مصر دست به پیشروی زد و اندکی بعد که فیصل نیز تربه را رها کرد، مصریان بر آنجا استیلا یافتند (همان، ١٢٨-١٢٩).
در ١٣٣٧ق/ ١٩١٩م شریف عبدالله بر نیروهای‌ملک عبدالعزیز پیروز شد و تربه را تصرف کرد (زرکلی، ١/٣٢٠-٣٢١). در ماه مۀ همان سال، شریف حسین پسر دوم خود، عبدالله را با قوای کافی به تصرف خرمه فرستاد. عبدالله در تربه با قوای ابن‌سعود و خالدبن لوی، امیر خرمه رو به ‌رو شد و شکست خورد. با آنکه ابن سعود واحه‌های تربه را جزو قلمرو خود کرد (فیلبی، همان، ٢٧٧)، اما بر اثر اخطار دولت انگلستان (نک‌ : وهبه، ٢١١)‌ نیروهای خود را از تربه‌خارج کرد و به‌ریاض رفت. با این‌ حـال،

ابن‌سعود همچنان تربه را در قلمرو خود محسوب‌می‌کرد و چندی
بعد فیصل را به بلندیهای عسیر و واحه‌های اطراف آن فرستاد و او نیز تربه را تصرف کرد (فیلبی، همان، ٢٧٨-٢٨٠).
شهر تربه اکنون در استان مکه است (EI٢, X/ ٦٧٠). در قسمتی از وادی تربه آثاری از گورهای کهن وجود دارد که طول هر یک ٢ متر و عرض آن ٥/١ متر است (زهرانی، ٢/٥٦).
مآخذ: ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛ ابن سعد، الطبقات الکبرى، بیروت، دارصادر؛ ابو‌عبید بکری، عبدالله، معجم مااستعجم، به کوشش مصطفى سقا، قاهره، ١٣٦٤ق/١٩٤٥م؛ ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ اصفهانی، حسن، بلاد العرب، به کوشش حمد جاسر و صالح علی، ریاض، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٨م؛ اکوع، محمد، حاشیه بر صفة جزیرة العرب (نک‌ : هم‌ ، همدانی)؛ خزعل، حسین، حیاة الشیخ محمدبن عبدالوهاب، بیروت، ١٩٦٨م؛ زرکلی، خیرالدین، شبه‌الجزیرة فی عهد الملک عبدالعزیز، بیروت، ١٩٨٥م؛ زهرانی، علی، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیة، بیروت، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ سلمی، عرام، «اسماء جبال تهامة و سکانها»، نوادر المخطوطات، المجموعة الخامسه، به کوشش عبدالسلام هارون، قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛
قدامة بن جعفر، «نبذ من کتاب الخراج و صنعة الکتابة»، همراه المسالک و الممالک (نک‌ : هم‌ ، ابن خردادبه)؛ وهبه، حافظ، جزیرة ‌العرب فی‌القرن العشرین، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ همدانی، حسن، صفة جزیرة‌العرب، به کوشش محمد اکوع، صنعا، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
EI٢;Philby, J., Arabian Highlands, New York, ١٩٥٢; id, Sa’udi Arabia, Beirut, ١٩٦٨; Smith, S., »Events in Arabia in the ٦th Century A. D.«, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, London, ١٩٥٤, vol. XVI; »Turabah, Saudi Arabia Page«, Global Gazetteer, www. fallingrain. Com/ world / SA/١٤/Turabah. html.
پرویز امین