دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٨١٩

تَخْتِ طاووس، تخت سلطنتی جواهرنشان معروف دورۀ قاجار. این‌ تخت‌ به‌ دستور فتحعلی‌شاه قاجار(سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ق/ ١٧٩٧-١٨٣٤م) زیر نظر محمدحسین خان صدر اصفهانی و به دست هنرمندانی از رسته‌های گوناگون هنری چون جواهرتراش، زرگر، میناساز و نیز دیگر طراحان اصفهانی در ١٢١٥ق ساخته، و به تهران حمل شد، و فتحعلی‌شاه قاجار نخستین‌بار در نوروز١٢١٦ق بر این تخت جلوس کرد و بار عام داد و شاعران درباری در وصف آن اشعاری سرودند که از میان آنها می‌توان به قصیده «نونیه» فتحعلی خان صبا اشاره کرد (ذکاء، ١٥-١٦). این تخت، در آغاز «تخت جمشید» نامیده می‌شد، زیرا در داخل قاب مدور بالای‌ تکیه‌گاه آن نقش‌ خورشید مزین به الماس درشتی قرارداشت که در صورت کوک کردن، قاب مدور به دور خود می‌چرخید (اعتمادالسلطنه،٢/١٤٣؛ ذکاء، ٢٤). پس از برگذاری‌ مراسم ازدواج شاه با طاووس خانم (تاج‌الدوله) ــ که‌از زنـان هنرمند و فرهیختۀ فتحعلـی‌شاه به‌شمار می‌آمد ــ بـر روی این تخت، نام آن به تخت طاووس برگردانده شد (اعتمادالسلطنه، همانجا).
تخت طاووس را به شکل مربع مستطیل، به اندازه‌های: درازا ٢٨٥، پهنا ١٨٥ و بلندی از زمین تا کف تخت ١١٠ سانتی‌متر (حکمت، ١٤٧)، از قطعات چوبی محکم و به صورت مجزا ساخته‌اند و روی آن را با ورقه‌های ضخیم طلا پوشانده‌اند. تنها پشت و زیر پایۀ وسطی آن فاقد پوشش طلاست (ذکاء، ٢٢).
تخت بر ٦ پایۀ خرطومی شکل که در پایین برگشته و به سر اژدها تبدیل می‌شود و دو ستون و دو نیم ستون نقاشی و تذهیب شده استوار است. برای بالا رفتن، در قسمت پیشین تخت دو پله نصب شده که بر روی سطح عمودی هریک از آنها نقش اژدهایی درهم پیچیده، و در سطح افقی آن تزیینات ترنج و نیم ترنج حک شده است(همو،٢٣؛ جواهرکلام، ١/٩٤). دورتادور تخت بجز روبه‌روی پله، طارمیهای کوتاهی قرار دارد که از داخل و خارج به کتیبه‌های ترنجی شکل تقسیم شده، و در داخل هرکدام ابیاتی به خط نستعلیق نوشته شده است. در بالای طارمیها و پشتی تخت ١٤ قبه و ٦ صراحی نصب گردیده است. پشتی تخت مانند نیم‌ترنجی است که بر بالا و در دو طرف آن نقش و پیکرۀ ٤ پرنده (هدهد) دیده می‌شود. روکش طلای تخت را با تزیینات گل و بوتۀ میناکاری شده آراسته‌اند. سطح تکیه‌گاه، خورشید بالای تخت، قبه‌ها، صراحیها و دو پرندۀ روی تکیه‌گاه افزون بر میناکاری گوهرنشان نیز شده است (ذکاء، ٢٣-٢٤).
برای تزیین تخت طاووس از قطعه سنگهای گرانبهای فراوانی شامل ٤٤٤‘١ الماس، ٤٣١‘١ زمرد، ٨٥٧ لعل و ٨٥٥ یاقوت استفاده کرده‌اند (بلاغی، ٨٤؛ قس: ذکاء، ٢٤). بر روی تخت سجادۀ مخملی با حاشیۀ پهن مرواریددوزی و جواهرنشان و همچنین متکای ترمۀ مرصعی که شاه بر آن تکیه می‌زد، قرار داشت (همو، ١٩؛ بلاغی، ٨٣).
پس از فتحعلی‌شاه، در زمان محمدشاه (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ق/ ١٨٣٤- ١٨٤٨م) از این تخت استفادۀ چندانی نشد و برای وی تخت دیگری ساختند. اما ناصرالدین شاه (سل‌ ١٢٦٤-١٣١٣ق/ ١٨٤٨-١٨٩٥م) پس از به سلطنت رسیدن، به عبدالله نوری مستوفی فرمان داد تا با افزودن به تزیینات آن، تغییراتی نیز در ظاهر تخت بدهد. بر همین مبنا روکشهای طلای تخت به خوبی میناکاری شد و در کتیبۀ اطراف تخت به خط نستعلیق خوش ابیاتی در وصف ناصرالدین شاه و نیز ابیاتی در وصف فتحعلی‌شاه در مصراعهای مجزا از یکدیگر روی زمینۀ زر، با مینای لاجوردی نگاشته شد (ذکاء، همانجا؛ حکمت، ١٤٧- ١٤٨؛ «تخت طاووس»، بش‌ ).
در ١٢٩٦ق/ ١٨٧٩م که تالار سلام (اتاق موزه) احداث شد، شاه دستور داد تا این تخت همراه دیگر اشیاء نفیس به این محل منتقل شود. در زمان ناصرالدین شاه، هرساله مراسم سلام خاص نوروز با شکوهی خاص در برابر تخت طاووس انجام می‌شد (ذکاء، همانجا). در ١٣٠٩ق به بخشی از جواهرات تخت طاووس دستبرد زده شد که با یافتن سارق، وی را به دستور ناصرالدین شاه گردن زدند (همو، ٢٠-٢١).
محمدعلی شاه آخرین شاه قاجار بود که مراسم تاج‌گذاری او بر تخت طاووس انجام گرفت (اوبن، ١٣٣-١٣٥, ١٤٠). از آن پس این تخت‌نقشی در آیینهای ‌رسمی نداشت و در شمار آثار پرارزش کاخ گلستان محسوب می‌شد.
تخت طاووس در شهریور ١٣٦٠ از کاخ گلستان به خزانۀ جواهرات بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتقل گردید تا با توجه به تجانس این تخت با جواهرات موجود در خزانه (موضوع‌ قانون‌سال١٣١٦ش) نگهداری شود(«تخت‌طاووس»،بش‌ ).
شباهت نام تخت طاووس با تختی به همین نام که به دستور شاهجهان (سل‌ ١٠٣٧- ١٠٦٨ق)، پادشاه تیموری هند ساخته شده بود و در خلال لشکرکشی نادرشاه به هندوستان، به ایران آورده شد، سبب گردید تا کسانی این دو تخت را یکی بپندارند (استرابادی، ٣٢٩، ٣٣٣؛ هنوی، ٢٣٠؛ اوتر، ١٦٨؛ فریزر، ٣٢٨). اما این تخت هندی با تخت طاووس قاجاری از نظر ساختار متفاوت است. وصفهای لاهوری (١/ ٧٨) کنبو (٢/٧١-٧٢)، شاهنوازخان (١/٤٠٦) و تاورنیه (I/٣٠٣-٣٠٥)، همچنین یک مجلس نقاشی که شاهجهان را نشسته بر روی تخت‌طاووس هندی نشان‌می‌دهد، تأییدی بر این تفاوت است (براون، تصویر XXV). این تخت که شاهجهان، پادشاه تیموری هند در ١٠٤٤ق/١٦٣٤م برآن جلوس کرد، اثری است که در طی ٧ سال (١٠٣٧-١٠٤٤ق) و با نظارت بی‌بدل خان سعیدی گیلانی، هنرمند و شاعر دربار ساخته شد. این تخت آراسته به جواهرات نفیس خزاین دربار شاهجهان و دارای سقفی بود که بر ١٢ ستون استوار شده و بر بالای آن دو طاووس قرار داشت و به همین سبب تخت طاووس نامیده می‌شد (برای وصفها، نک‌ : لاهوری، ١/ ٧٨ بب‌ ).
از سرنوشت این تخت پس از کشته شدن نادرشاه (١١٦٠ق/ ١٦٥٠م)، آگاهی دقیقی در دست نیست. و آنچه در منابع، به‌ویژه سفرنامه‌ها یاد شده، نشان‌دهندۀ تشتت آراء دربارۀ آن است (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : هنوی، اوتر، همانجاها؛ لاکهارت، ١٥٢؛ کوتزبوئه، ٢٩٢؛جکسن، ٤٧٦؛ کرزن،١/٤٢٦؛ مرعشی صفوی،١١٧؛ ابوالحسن گلستانه، ٤٦).
مآخذ: ابوالحسن گلستانه، مجمل التواریخ، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران، ١٣٢٠ش؛ استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، خیرات حسان، تهران، ١٣٠٥ش؛ اوتر، ژان، سفرنامه، ترجمۀ علی اقبالی، تهران، ١٣٦٣ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت غربی و مضافات، قم، ١٣٥٠ش؛ «تخت طاووس (تخت جمشید)» (نک‌ : مل‌ ، «بانک مرکزی١»)؛ جکسن، ا. و.، سفرنامه، ترجمۀ منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران، ١٣٥٢ش؛ جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ تهران، تهران، ١٣٢٥ش؛ حکمت، علی‌اصغر، «تخت طاووس»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٣٩ش، شم‌ ٧؛ ذکاء، یحیى، «تخت طاووس»، نقش و نگار، تهران، ١٣٣٩ش، دورۀ ٣، شم‌ ٧؛ شاهنوازخان، مآثر الامرا، به کوشش مولوی عبدالرحیم، کلکته، ١٨٨٨م؛ فریزر، جیمز، تاریخ نادرشاه افشار، ترجمۀ ابوالقاسم قراگزلو، تهران، ١٣٢١ق؛ کرزن، جرج، ایران و قضیه ایران، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، ١٣٦٢ش؛ کنبو، محمدصالح، عمل صالح (شاهجهان نامه)، به کوشش غلام یزدانی و وحید قریشی، لاهور، ١٩٦٧م؛ کوتزبوئه، موریس، مسافرت به ایران، ترجمۀ محمود هدایت، تهران، ١٣٦٥ش؛ لاهوری، عبدالحمید، بادشاه‌نامه، به کوشش کبیرالدین احمد و عبدالرحیم، کلکته، ١٨٦٧- ١٨٦٨م؛ مرعشی صفوی، محمدخلیل، مجمع التواریخ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٦٢ش؛ هنوی، جونس، زندگی نادرشاه، ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی، تهران، ١٣٦٥ش؛ نیز:

Aubin, E., La Perse d’aujourdºhui, Paris, ١٩٠٨; Brown, P., Indian Painting under the Mughals, New Delhi, ١٩٨١; Central Bank, www.cbi.ir/page/٢٤٠٨.aspx; Lockhart, L., Nadir Shah, Lahore, ١٩٧٦; Tavernier, J. B., Travels in India, tr. V. Ball, London, ١٩٢٥.
مهبانو علیزاده