تَبْریزی، امین‌الدین مظفر بن ابی محمد (ابی‌الخیر) بن اسماعیل وارانی (٥٥٨- ذیحجۀ ٦٢١ق/١١٦٣- دسامبر ١٢٢٤م)، فقیه شافعی و صاحب المختصر فی الفروع.
اگرچه برخی او را وارانی و گروهی رارانی خوانده‌اند، یاقوت به انتساب او به روستای واران، در نزدیکی تبریز تصریح کرده است (یاقوت، ۵۸۱/۴؛ سبکی، ٥/ ١٥٦؛ ابن قاضی شهبه، ٢/١١٥).
تبریزی در بغداد از ابوالفرج ابن کلیب و ابواحمد ابن سکینه حدیث شنید و نزد ابوالقاسم ابن فضلان فقه آموخت (همانجاها؛ اسنوی، ١/١٥١) و در مدرسۀ نظامیۀ این شهر به‌عنوان مُعید به‌کار پرداخت. پس از چندی روانۀ مصر شد و در مدرسۀ ناصریه به تدریس و افتاء اشتغال یافت (سبکی، ابن قاضی شهبه، همانجاها؛ اسنوی، ١/ ١٥٢). ظاهراً حضور دراز مدت او در آنجا، سبب شده است تا وی را از مدرسان و بزرگان مصری یاد کنند؛ شاگردی زکی‌الدین منذری هم نزد وی، احتمالاً مربوط به همین دوره از زندگی علمی اوست (سبکی، همانجا). او سپس به بغداد باز‌گشت و در اواخر عمر، زمانی که بخش عظیمی از ایران به تصرف مغولان درآمده بود، رهسپار شیراز شد و همان‌جا درگذشت (همو، نیز اسنوی، همانجاها).
اشتهار وی چنان‌که سبکی هم اشاره کرده (همانجا)، به تألیف کتاب المختصر فی الفروع در فقه شافعی است که تلخیصی از الوجیز غزالی، همراه با افزون برخی فوائد است (اسنوی، ابن قاضی شهبه، همانجاها). ابن رِفعه (ه‌ م) این اثر را ستوده، و فراگیری آن را به فقه آموزان پیشنهاد ‌کرده است (نک‌ : ابن قاضی شهبه، ٢/١١٦). این نکته قابل توجه است که وقتی بکری دمیاطی (١/ ۱٨) در شرح زندگی زکریا انصاری، به دانش اندوزی او اشاره دارد، تنها از حفظ و فراگیری العمدة قفال چاچی و المختصر تبریزی یاد می‌کند.
هم اکنون یک نسخۀ خطی از این اثر در کتابخانۀ لیدن موجود است (نک‌ : ورهووه، ٢٢٨). این کتاب تا حدود ۳ سده بعد از درگذشت مؤلف نیز مورد توجه شارحان بوده (مثلاً نک‌ : حاجی خلیفه، ٢/١٦٢٦)، و برخی از این شروح همچون شرح سنکلونی و ابن ملقن، در کتابخانه های قاهره و لیدن بر جای مانده است (خدیویه، ٣/٢٣٥-٢٣٦؛ ورهووه، همانجا). همچنین بروکلمان به هفتمین قسمت از مجموعۀ شمارۀ ۴۶۶۳ از کتابخانۀ سلطنتی آلمان (نک‌ : آلوارت، IV/ ١٧٥)، به عنوان شرحی بر این اثر از ابوجعفر طحاوی (٣٢١ق) اشاره کرده است (GAL, I/٤٩٣) که بـی‌ارتباط می‌نماید (برای کتاب مختصر طحاوی در فقه حنفی، نک‌ : حاجی خلیفه، ٢/١٦٢٧).
سمط المسائل (الفوائد) در فقه در حدود ٣ مجلد و نیز کتابی در علم اصول با عنوان التنقیح (تألیف: ٦١١ق) که مختصری از المحصول فخرالدین رازی است، از دیگر آثار وی به شمار می‌رود (نک‌ ‌: سبکی، اسنوی، ابن قاضی شهبه، همانجاها؛ سیوطی، ١/ ٤١٠). افزون بر اینها ابن نجار به بسیاری گزیده‌ها ازآثار بزرگان توسط وی اشاره کرده است (نک‌ : سبکی، همانجا).

مآخذ: ابن‌قاضی شهبه، احمد، طبقات‌الشافعیة، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ق/ ‌۱۹٧٩ م؛ اسنوی، عبدالرحیم، طبقات الشافعیة، به کوشش کمال یوسف الحوت، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ بکری، عثمان، اعانة الطالبین، بیروت، دارالتراث العربی؛ ‌حاجی خلیفه، کشف؛ خدیویه، فهرست؛‌ سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبریٰ، بیروت، دارالمعرفه؛ سیوطی، حسن المحاضرة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

Ahlwardt; GAL; Voorhoeve.
مصطفى فارویی فیروزی