دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٤٨

تَبْریز، روزنامه‌ای سیاسی و خبری که به زبان فارسی و در فاصلۀ سالهای ١٣٢٨ق/١٩١٠م و دست کم تا اواخر دهۀ ٤٠ش، در ٣ دورۀ جداگانه در شهر تبریز منتشر می‌شد:
دورۀ اول، که پس ‌از قیام مردم‌ تبریز در مخالفت با محمد‌علی‌شاه و سپس فرار او به روسیه (١٣٢٧ق/ ١٩٠٩م) آغاز شد. با آرام‌شدن نسبی شهر، اسماعیل یکانی از رهبران حزب عامیونِ دموکراتِ آذربایجان (دربارۀ او، نک‌ : صدرهاشمی، ٢/١٠٢)، روزنامۀ تبریز را به‌ مدیریت خود در ١٥ ذیحجۀ ‌١٣٢٨ق/ ١٨دسامبر ١٩١٠م، منتشر ساخت (همو، ٢/١٠٠). این روزنامه در ٤ صفحه منتشر می‌گردید و در آغاز هر صفحه، مسلک و مرام نویسندگان آن، این چنین اعلام می‌شد: «روزنامۀ ملی، سیاسی، فنی، اخلاقی که در مسلک خود به آزادی سخن می‌گوید» (تبریز، س ١، شم‌ ٣٧). از شمارۀ پنجم، نام «ح. ف.» (حسین فشنگچی، عضو انجمن ایالتی تبریز) به عنوان صاحب امتیاز و ناشر در صفحۀ اول درج گردید و از شمارۀ ١٣ (اول صفر ١٣٢٩) اسماعیل یکانی جای خود را به حسین تبریزی، معروف به کمال (دربارۀ او، نک‌ ‌: صدرهاشمی، ٢/١٠١-١٠٢) داد و انتشار روزنامه هم از هفته‌ای دوبار به ٣ بار افزایش یافت (تبریز، همانجا؛ براون، ٢/٢٨٢؛ صدر هاشمی، ٢/١٠١؛ مجیدی، ٨٩).
مطالب و محتوای روزنامه مشتمل بود بر: سرمقاله، مقاله، اخبار انجمن ایالتی، اخبار دارالشورای ملی، اخبار داخله، تلگرافات خارجه، وقایع شهری (مربوط به شهر تبریز)، اعلانات و پاورقی. سرمقاله‌ها بیشتر در باب موضوعات مورد بحثِ پس از مشروطه، یعنی معارف خواهی و تجددطلبی بود، مانند «دورۀ مشروطیت و معارف»، «ارتجاع و معارف» و «لزوم جلب مستشارها». گردانندگان روزنامه مقالاتی را می‌پذیرفتند که «مخالفت با مسلک روزنامه نباشد»؛ از این‌رو، مندرجات روزنامه با نگاه اعتدالی آنها همخوانی داشت (نک‌ ‌: تبریز، س ١، شم‌ ٣٧، ٧٢، ٨٩؛ صدرهاشمی، ٢/١٠٠-١٠١؛ براون، همانجا). تفاوت قیمت روزنامه در شهر تبریز و سایر شهرهای ایران، نشان می‌داد که این روزنامه‌ نه تنها در تبریز، بلکه در سایر شهرهای ایران نیز خواننده داشته است (تبریز، همانجا). انتشار روزنامه با همین ویژگیها تا ١٣٣٠ق ادامه داشت. در این سال نظامیان روس به جانبداری از محمد علی‌شاه وارد آذربایجان شدند. در این شرایط، روزنامه‌های شفق و تبریز، از مهم‌ترین نشریات ملی و آزاد شهر تبریز بودند که به انتشار مقالات روشنگرانه بر ضد این تجاوز پرداختند (کهن، ٢/ ٥٩٩)، اما با اعدام ١٠ تن از آزادی‌خواهان این شهر در محرم همین سال، دامنۀ اختناق آن‌چنان گسترده شد که روزنامۀ تبریز مجالی برای ادامۀ انتشار نیافت و سردبیر آن، حسین کمال از کشور خارج شد و بدین طریق، دورۀ اول انتشار آن به پایان رسید ( تبریز، س ١٥، شم‌ ٢، ص ١؛ براون، همانجا؛ صدرهاشمی، ٢/١٠١؛ مجیدی، همانجا).
دورۀ دوم، که در ٢٨ جمادی‌الاول ١٣٣٧، یعنی چند ماه پس از دومین‌دورۀ صدارت وثوق‌الدوله (شوال ١٣٣٦) آغاز شد (نک‌ ‌: تبریز، همانجا). در این دوره نیز حسین تبریزی به عنوان مدیر مسئول و «ح. ف.» (حسین فشنگچی) به عنوان صاحب امتیاز و ناشر، روزنامه را اداره می‌کردند (نک‌ ‌: همان، س ١٠، شم‌ ١٠، ص ١، ٤). در ابتدای این دوره، هفته‌ای دو شماره از روزنامه منتشر می‌شد (همانجا)، اما بعدها به ٣ شماره افزایش یافت (همان، س ١٠، شم‌ ٣٠، ص ١).
روزنامه‌در دورۀ دوم نسبت به دورۀ اول، از نظر صفحه‌بندی، انتخاب حروف و تنوع موضوعی، تغییراتی یافت که از نوعی پختگیِ مطبوعاتی حکایت می‌کرد. از جمله آنکه اخبار، تقسیم‌بندی مشخصی یافت، در پاورقیها گرایش به ترجمه از زبانهای اروپایی بیشتر شد، درج سروده‌ها و آثار شاعرانِ نوپا و نواندیش مانند شمس کسمایی، اسماعیل امیرخیزی، عبدالرزاق سلماسی و اسدالله طلعت آغاز شد و ترجمۀ اخبار، مطالب روزنامه‌ها و خبرگزاریهای اروپایی مانند تایمز و رویتر، جایگاه ثابت پیدا کرد (نک‌ : همان، اول اسد ١٢٩٨ش، ص ٣، ٨ اسد ١٢٩٨ش، ٢٧ شعبان ١٣٣٧ق، س ١٠، شم‌ ٤٨ و ٥٨، ص ٢، س ١٠، شم‌ ٢٤، ٢٧، ٤٤، ٥٨، ٨٠-٩٣، س ١١، شم‌ ٢٨٤).
برخی مواضع سیاسی گردانندگان روزنامه در این دوره قابل توجه است که از جملۀ آنهاست: درج اعلانات و اخبار مربوط به فرقۀ عامیون و چشم امید داشتن به وثوق‌الدوله و کابینۀ او. گردانندگان روزنامه با درج اخبار مربوط به دربار احمد شاه و مصاحبه با ولی‌عهد او، گوشۀ چشمی هم به دستگاه سلطنت نشان می‌دادند (همان، اول اسد ١٢٩٨ش، ٢٧ شعبان ١٣٣٧ق، ثور ١٢٩٨ش، س ١٠، شم‌ ٤٦، ٤٨). با آغاز قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز (١٧ فروردین ١٢٩٩)، لحن روزنامه به ویژه در سرمقاله‌ها تغییر کرد و نوعی گرایش به حرکت خیابانی در روزنامه مشهود گردید، چنان‌که تنها دو روز پس از قیام شیخ، سرمقاله‌ای با عنوان «ایرانی قدر‌شناس نیست»، به نقد رفتار دولت با بازماندگان رهبران مشروطه پرداخت و سپس به انعکاس گستردۀ اخبار حزب دموکرات خیابانی و سخنرانیهای او دست زد (همان، ١٩ حمل/ فروردین ١٢٩٩ش، س ١١، شم‌ ٥٠، ٥١). با وجود این، در ٢٠ شعبان ١٣٣٨ق/ ١٩ اردیبهشت ١٢٩٩، یعنی پیش از سرکوب حرکت خیابانی (شهریور ١٢٩٩)، روزنامه توسط گردانندگان آن تعطیل شد (همان، س ١٥، شم‌ ٢).
دورۀ سوم، یا سال پانزدهم، که در ١٩ جدی (دی) ١٣٠٣ش، با انتشار هفته‌ای دو شماره آغاز گردید (همان، س ١٥، شم‌ ٢). از تغییرات اداری این دوره، کنار رفتن حسین کمال از مدیریت روزنامه و جای‌گزینی «اصناف» (که ظاهراً اشاره به اصناف تبریز است) به جای اوست. چند سال بعد، حسین امید به عنوان سردبیر انتخاب شد (همان، حوت ١٣٠٣ش، شم‌ ٣٣٨، س ١٥، شم‌ ١٢، ١٤ خرداد ١٣٠٦). این دوره به لحاظ کثرت رخدادهای سیاسیِ تأثیر گذار و نیز سالهای طولانیِ انتشار، کاملاً با دوره‌های اول و دوم تفاوت داشت. کودتای حوت ١٢٩٩ش و روی کار آمدن رضا خان، ابتدا به عنوان وزیر جنگ و سپس در مقام رئیس‌الوزرا،از مهم‌ترین حـوادث‌سیاسی ــ در فترت ٥ ساله ــ میان توقف دورۀ دوم و آغاز انتشار دورۀ سوم بود. زمانی که روزنامۀ تبریز انتشار دورۀ سوم خود را آغاز کرد، یک سال و اندی از عمر نخست وزیری رضاخان می‌گذشت. گردانندگان روزنامه که اعتقاد داشتند «افق تیرۀ مطبوعات تبریز را با نور خود درخشان نموده‌اند»، به حمایت از رضا خان پرداختند و در سر مقاله‌های نخست این دوره به «سرپنجۀ نیرومند سردار سپه» اشاره کردند که «دشمنان ایران را قلع و قمع» کرده است و با درج مقاله‌ای با عنوان «دین راست، دولت راست و ملت راست، راه راست می‌خواهد»، به دفـاع از عملکرد او پرداختند (همان، شم‌ ١٨، ١٩، ٢٧، ٣٠، جدی ١٣٠٣ش، س ١٥، شم‌ ١ و ٢).
مضامین برخی مقالات به ویژه در سالهای آغازینِ دورۀ سوم، به گونه‌ای است که نشان از روحیۀ ایران دوستی گردانندگان روزنامه دارد؛ مقالاتی مانند: «لزوم تکلم زبان فارسی در آذربایجان» و «ایران خانه‌ای است مخصوص به ایرانیان» (همان، س ١٥، شم‌ ٧، نیز شم‌ ٢١). روزنامۀ تبریز با همین ویژگیها در طول دورۀ رضا شاه منتشر می‌شد (نک‌ : صدر هاشمی، ٢/١٠٢؛ بیات، ٢/ ٢٧٨- ٢٧٩).
شماره‌های این روزنامه مربوط به شهریور ١٣٢٠ش (هنگام خروج رضا شاه از ایران) در دست نیست، تا از عکس‌العمل گردانندگان آن در برابر این واقعۀ مهم سیاسی آگاهی یابیم؛ ولی به نظر می‌رسد، پس از این تاریخ، روزنامه تعطیل شده باشد،
زیرا در ١٣٣٢ش، اقداماتی برای کسب مجوز این روزنامه صورت گرفته است (روستایی، ٢/٣٢٣؛ مجیدی، ٨٩-٩٠). به هر صورت، انتشار روزنامه دست کم تا آبان ١٣٢٤ ادامه داشت (تبریز، س ٣٦، شم‌ ٤٠٧٦)، اما چند ماه بعد، با طغیان فرقۀ دموکرات در تبریز (آذر ١٣٢٤)، این روزنامه تعطیل (مجیدی، ٩٠)، و شاید توقیف شد. به هر صورت، این امر نتیجۀ تضییقاتی بود که فرقۀ دموکرات بر نشریات و افراد وطن‌پرست آذربایجان، از جمله گردانندگان روزنامۀ تبریز اِعمال می‌کرد. پس از سقوط فرقه (آذر ١٣٢٥)، روزنامۀ تبریز در دی ماه همان سال بار دیگر منتشر شد و با درج مقالاتی مانند «نیروی تبلیغات»، «چه کسانی در تقویت فرقه دموکرات آذربایجان مؤثر بودند» و «ایرانی آذربایجان را نجات داد»، به افشای عملکرد یک سالۀ فرقه پرداخت و فضای یک سالۀ شهر تبریز را این چنین وصف کرد: «یک سال اختناقِ فکر، فشارِ روح، اضطراب، وحشت، بدبختی و بیچارگی» (تبریز، س ٣٨، شم‌ ٢، ص ١-٤).
در دورۀ نهضت ملی نفت، این روزنامه ضمن هواخواهی از دولت دکتر مصدق (نک‌ ‌: همان، س ٤٤، شم‌ ٦، ص ١: «پیروزی دکتر مصدق، پیروزی ملت ایران»)، طرفدار اتحاد شاه و مصدق بود (نک‌ : همان، س ٤٤، شم‌ ١٤، ص ١: «بگذارید شاه و مصدق در کنار یکدیگر باشند»). با آنکه روز به روز بر گزارشهای ضد انگلیسی روزنامه می‌افزود (نک‌ : سخنرانی مدیر روزنامه در رادیو تبریز، همان، س ٤٤، شم‌ ٢٦، ص ١، ٤)، اما با کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ و سقوط دولت مصدق، روزنامۀ تبریز با چرخشی ناگهانی و طرح شعار «اطاعت السلطان من الایمان»، مصدق را «مرد کهن سال سست عنصر» معرفی کرد (همان، س ٤٤، شم‌ ٢٩، ص ١، ٤). در شهریور همان سال تیمسار شاه بختی، استاندار و فرمانده نیروهای نظامی آذربایجان، تنگناها و محدودیتهایی برای نشریات آن استان اعمال کرد ( اسنادی از …، ١٣-١٤). اسناد نشان می‌دهد که این محدودیتها کار انتشار روزنامۀ تبریز را دشوار ساخت و سرانجام در شهریور ١٣٣٣، منجر به توقیف آن گردید، اما با تذکر شهربانی تبریز مبنی بر اینکه مدیر روزنامه، حسین تبریزی، از ‌آزادی‌خواهان، و در مقابل فرقۀ دموکرات و دولت مصدق بی‌طرف بوده است، در شهریور ١٣٣٥، اجازۀ انتشار مجدد روزنامه صادر شد ( اسناد، شم‌ ٠٠٧٠٠١٣٢٣). به درستی روشن نیست که این روزنامه تا چه زمانی منتشر می‌شد، ولی برزین (ص ١٢٥-١٢٦)، انتشار آن را تا حدود سال ١٣٤٧ش/ ١٩٦٨م می‌داند.
مآخذ: اسناد، سازمان اسناد ملی ایران، شعبۀ تبریز؛ اسنادی از مطبوعات ایران و دولت کودتا، مرکز اسناد ریاست جمهوری، تهران، ١٣٨٣ش؛ براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ١٣٣٧ش؛ برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧١ش؛ بیات، کاوه و مسعود کوهستانی نژاد، اسناد مطبوعات، تهران، ١٣٧٢ش؛ تبریز (روزنامه)، تبریز، شماره‌های مختلف؛ روستایی، محسن و غلامرضا سلامی، اسناد مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٤ش؛ کهن،گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٢ش؛ مجیدی، موسى، تاریخچه و تحلیل روزنامه‌های آذربایجان، ١٢٣٠-١٣٨٠، تهران، ١٣٨٢ش.
علی میرانصاری