دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٦٨٧

تادَلی، علی بن موسی بن عبدالله (د ٨١٦ق/١٤١٣م)، مشهور به ابن هیدور، ریاضی‌دان و منجم مراکشی. از زندگی وی آگاهی چندانی در دست نیست، جز آنکه اهل فاس و منسوب به تادله بود و در نیمۀ دوم سدۀ ٨ و اوایل سدۀ ٩ق می‌زیست (رنو، ١٧٩). گویند: وی خط را نیکو می‌نوشت و در هنرهای دیگر نیز دست داشت (ابن قاضی، ٣/ ٢٤٩؛ بابا تنبکتی، ١-٢/٣٣٣). از آثار او می‌توان به این کتابها اشاره کرد:
١. التمحیص فی شرح التلخیص، یکی از شرحهای متعددی است که بر تلخیص اعمال الحساب ابن بنای مراکشی نوشته شده است. رشدی راشد فصل چهارم این کتاب را که به اعداد متحاب می‌پردازد، در مجلة تاریخ العلوم العربیة به چاپ رسانده است (داک، ٢/٥٠٢؛ رنو، همانجا؛ راشد، ٦، ١٤؛ قربانی، ١٩، ٣١٨؛ GAL, S, II/٣٣١).
٢. تحفة الطلاب و امنیة الحساب فی‌شرح ما اشکل من رفع الحجاب. این اثر شرحی است بر رفع الحجاب عن وجوه علم‌الحساب ابن بنا که این کتاب نیز به نوبۀ خود شرحی است بر تلخیص خود ابن بنا (داک، همانجا؛ لوی دلاویدا، ٢١٧). شاید عبارتی که ابن قاضی (٢/٤٧٥) دربارۀ این کتاب آورده، موجب شده است برخی (مثلاً نک‌ : زرکلی، ٤/٣٠٧) نام دیگر این اثر را تقیید على رفع الحجاب بدانند.
٣. اصول علم الحساب، که نسخه‌ای از آن در تونس موجود است (EI٢, IV/٧٢٦).
٤. الاعتبارات النظریة فی الاحکام النجومیة، در ستاره‌شناسی. نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های اسکوریال و

رباط نگهداری می‌شود (اولمان، ٣٤٤؛ GAL, S, II/٣٦٤-٣٦٥).


مآخذ: ابن قاضی، احمد، درةالحجال، به کوشش محمد احمدی ابونور، قاهره/ تونس، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ بابا تنبکتی، احمد، نیل الابتهاج، طرابلس، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ داک؛ راشد، رشدی، «نصوص لتاریخ الاعداد المتحابة و حساب التوافقات»، مجلة تاریخ العلوم العربیة، دمشق، ١٩٨٢م؛ زرکلی، اعلام؛ قربانی، ابوالقاسم، زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ش؛ نیز:

EI٢; GAL, S; Levi Della Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della Biblioteca Vaticana, Vatican, ١٩٣٥; Renaud, H. P. J., »Additions et corrections à Suter, Die mathematiker und Astronomen der Araber«, Isis, Brouges, ١٩٣٢, vol. XVIII; Ullmann, M., Die Natur-und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden, ١٩٧٢.
فریبا پات