دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٦٨٤
| تاجیه جلد: ١٤ شماره مقاله:٥٦٨٤ |
تاجیّه، مدرسهای مشهور در بغداد، منسوب به مؤسس آن
تاجالملک ابوالغنائم (ﻫ م). تاجالملک به سبب رقابت با خواجه نظامالملک طوسی
(مق ٤٨٥ق/١٠٩٢م)، وزیر صاحب اقتدار ملکشاه سلجوقی (حک ٤٦٥-٤٨٥ق)، و از جهت ارادتی
که به شیخ ابواسحاق شیرازی (د ٤٧٦ق/١٠٨٣م)، داشت، نخست دستور داد تا در گورستانی در
باب ابرز (یا بِیَبْرَز، محلهای در بغداد) که جماعتی از پیشوایان شافعی، از جمله
ابواسحاق، مدفون بودند، بر تربت ابواسحاق آرامگاهی ساختند و سپس در کنار آن،
مدرسهای به تقلید از مدرسۀ نظامیه ساخت و نام آن را «تاجیه» گذارد و بر شافعیان
وقف کرد (ابنجوزی، ٩/٤٦؛ یاقوت، ١/٧٧٤؛ سبکی،٦/٧٢؛ صفا،٧٢٢).
تاجیه در ٤٨٢ق، با حضور تاجالملک که در این هنگام، مستوفی ملکشاه بود و فخرالاسلام
ابوبکر قفال چاچی (ﻫ م)، شاگرد برجسته و معید درس ابواسحاق، برای القای نخستین درس،
افتتاح گردید و نامگذاری شد؛ علاوه بر مدرسه، بعدها آن گورستان و محله نیز به
تاجیه معروف شدند (ابنجوزی، همانجا؛ سبکی،٦/٧٠، ٧٢). قفال چاچی به عنوان اولین
مدرس این مدرسه نزدیک به یک ربع قرن بدین کار ادامه داد و سرانجام پس از مرگِ
کیاهراسی (د ٥٠٤ق/١١١٠م) مدرس نظامیۀ بغداد، به جانشینی او برگزیده شد و تدریس در
تاجیه را ترک گفت (همو، ٦/٧٢).
استاددیگر مدرسۀتاجیه، شرف الدین یوسفدمشقی(د ٥٦٣ق/ ١١٦٨م) بوده است و
چنانکه آوردهاند: «در این مدرسه ساکن بود و با درسهای خود کهنگی آن را نو ساخت»
(نک : بنداری، ١٩٧). از همین تعبیر به خوبی برمیآید که استادان در مدرسۀ تاجیه
اقامت داشتهاند؛ همچنین میتوان دریافت که مدرسۀ تاجیه در نیمۀ اول سدۀ ٦ق دستخوش
رکود علمی و آموزشی بوده است، اما از مجالس وعظ برخی از فقیهان در این مدرسه،
گزارشهایی در منابع موجود است که کم و بیش حکایت از فعال بودن این مرکز آموزشی
دارد. از جمله ابوالوفا عبیدالله بن هبةالله از مردم اصفهان، مشهور به شَفَرْوَد از
واعظان حنفی مذهب (ابننجار، ٢/١٥٤)؛ احمد غزالی، برادر محمدغزالی (ابنجوزی،
١٧/٢٣٧؛ همایی، ٣٠٣)؛ ابومحمد چاچی (د ٥٢٨ق/١١٣٤م)، فرزند و شاگرد قفال چاچی که
مجلس وعظی در تاجیه برپا میکردهاند (سبکی، ٧/١٢٧).
اگرچه در منابع از دانش آموختگان مدرسۀ تاجیه یاد نشده است، اما به نظر میرسد که
علاوه بر ابومحمد چاچی، برخی از شاگردان و راویان قفال چاچی، همچون: ابومُعَمَّر
بقاء بن عمر اَزَجی، ابوالحسن علی بن احمد یزدی، ابوبکر ابن نَقور، شهدة الکاتبه و
ابوطاهر سلفی بایستی از تحصیل کردگان مدرسۀ تاجیه بوده باشند (سبکی،٦/٧١، ٧/١٢٧؛
ذهبی، ٣/٦٥).
از گزارش ابناثیر چنان برمیآید که تاجیه در زمان وی، یعنی اواسط نیمۀ نخست سدۀ
٧ق/١٣م فعال بوده است (نک : ١٠/١٨٠). البته ــ چنان که اشاره شد ــ مدرسۀ تاجیه
هم در امر آموزش دچار رکود گردیده، و هم گویا ساختمان آن، یا به علت فرسودگی و یا
به احتمال قوی به دست غلامان نظامیه تخریب شده بود (نک : ﻫ د، تاجالملک)، زیرا
خواهر زادۀ تاجالملک، تاجالدین ابن دارَست فارسی، در مدت کوتاه وزارتش در دستگاه
سلطان مسعود سلجوقی در ٥٤١ق/١١٤٦م، مدرسۀ تاجیه را نوسازی کرد و سپس شرفالدین
دمشقی را به مدرسی در آن مدرسه گماشت (بنداری، همانجا).
در برخی منابع (مثلاً نک : ابنجوزی، همانجا) تصریح شده که مدرسۀ تاجیه را
تاجالملک خود بر شافعی مذهبان وقف کرده است، اما از منابع مالی و موقوفات آن
گزارشی در دست نیست. همچنین دربارۀ سبک معماری تاجیه و نیز در باب شیوههای آموزشی
آن اطلاعی نداریم، اما چون تأسیس آن را به تقلید از مدارس نظامیه دانستهاند
(نک : صفا، همانجا؛ بازورث، ٧٤)، میتوان به تقریب مدرسۀ تاجیه را شبیه به همان
مدارس دانست.
مآخذ: ابناثیر، الکامل؛ ابنجوزی، عبدالرحمان، المنتظم، حیدرآباددکن، ١٣٥٩ق؛
ابننجار، محمد، ذیل تاریخ بغداد، حیدرآباد دکن، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ بنداری، فتح،
تاریخدولة آلسلجوق، بیروت،١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ذهبی، محمد، العبر، بهکوشش محمد سعید بن
بسیونیزغلول، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبریٰ، به
کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمدطناحی، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ صفا، ذبیحالله،
«مدرسه»، ایرانشهر، تهران، ١٣٤٢ش/١٩٦٣م، ج ١؛ همایی، جلالالدین، غزالینامه،
تهران، ١٣٤٢ش؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
Bosworth, C. E., »The Political and Dynastic History of the Iranian World«, The
Cambridge History of Iran, vol. v, ed. J. A. Boyle, Cambridge, ١٩٦٨.
غلامرضا جمشید نژاد اوّل