تاجُ‌ الدّولۀ اِصْفَهانی، طاووس خانم، ادیب، شاعـر و خطاط سدۀ ١٣ق/١٩م و یکی از زنان فتحعلی‌شاه قاجار (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ق). طاووس خانم به سبب جایگاه ویژه‌ای که نزد شاه داشت، از او لقب تاج‌الدوله گرفت (اعتمادالسلطنه، ٢/١٤٠؛ رجبی، ٤٩).
وی اهل اصفهان و از گرجی‌زادگان صفویه بود. فتحعلی‌شاه در یکی از سفرهایش به اصفهان، تاج‌الدوله را که در آن هنگام ٧ یا ٨ سال داشت، به میرزا عبدالوهاب اصفهانی، متخلص به «نشاط» سپرد تا در تهران و زیر نظر او به تحصیل علوم ادبی بپردازد (دیوان بیگی، ٣/٢١٧٢؛ بختیاری، ٨٠). نشاط در حق تاج‌الدوله پدری و استادی کرد و او را به درجۀ کمال رساند (اعتمادالسلطنه، ٢/١٤١-١٤٢).
تاج‌الدوله به عنوان زن چهل و دوم فتحعلی‌شاه، در ١٢٢٤ق/ ١٨٠٩م به عقد وی درآمد (ریاحی، ٢١٦؛ بامداد، ٣/٣٨١). فتحعلی‌شاه پس از ازدواج، نام تخت جواهرنشان خود «تخت‌ خورشید» را به «تخت طاووس» تغییر داد (عضدالدوله، ٨؛ اعتمادالسلطنه، ٢/١٤٣؛ بختیاری، ٨١). لیدی شیل نیز در خاطرات خود می‌نویسد که همسران شاه اصولاً قدرت و جایگاه خاصی نداشتند، مگر تاج‌الدوله که بسیاری از بزرگان قاجار در خدمت وی بودند(ص ٧١؛ نیز نك‌ : ریاحی، ٢١٧؛ قس: عضدالدوله، ٧- ٨).
تاج‌الدوله صاحب چندین فرزند شد، از جمله: احمد میرزا عضدالدوله نویسندۀ تاریخ عضدی، و سلطان محمد میرزا سیف‌الدوله (شاعر) (ریاحی، ٢١٦؛ رجبی، همانجا؛ بختیاری، ٨٢؛ دیوان‌بیگی، ٣/٢١٧٧). پس از مرگ فتحعلی‌شاه در ١٢٥٠ق/١٨٣٤م، تاج‌الدوله از بیم درگیری شاه‌زادگان مدتی به سیدمحمدباقر شفتی (د ١٢٦٠ق)، از دانشمندان معروف اصفهان پناه برد؛ پس از بر تخت نشستن محمدشاه (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ق)، تمامی جواهرات خود را به وی بخشید و به همراه سیف‌الدوله، یکی از پسرانش به عتبات سفر کرد و پس از چند بار سفر به حج، تا پایان عمر در نجف ماند و در همان شهر نیز درگذشت و در صحن مطهر آرامگاه امیر مؤمنان علی(ع) دفن شد (ریاحی، ٢١٧؛ رجبی، ٤٩؛ بختیاری، ٨٥).
تاج‌الدوله که نزد نشاط اصفهانی ادب آموخته بود، در سرودن شعر نیز دست داشت. سروده‌های وی به طور پراکنده در منابع آمده است (عضدالدوله، ٧؛ اعتمادالسلطنه، ٢/١٤٣-١٤٥؛ دیوان‌بیگی، ٣/٢١٧٦؛ رجبی، ٤٩-٥٠؛ مشیر سلیمی، ٣١١-٣١٢؛ کشاورز صدر، ١٦٥). آقابزرگ نیز دیوانی به او نسبت داده که تاکنون نسخه‌ای از آن یافت نشده است (٩(٢)/ ٦٣٩). محمود میرزا قاجار (١٢١٤-١٢٧١ق) کتاب پروردۀ خیال را به خواهش تاج‌الدوله و به نام پدرش فتحعلی‌شاه نوشته است (منزوی، ٥/ ٣٥٣٩؛ ریاحی، همانجا).

مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، خیرات حسان، ١٣٠٥ق؛ بامـداد،‌مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٧ش؛ بختیاری، پژمان، «طاووس

خانم»، یغما، تهران، ١٣٢٨ش، شم‌ ٢ و ٣؛ دیوان‌بیگی، احمد، حدیقة‌الشعراء، تهـران،

١٣٦٦ش؛ رجبی، محمدحسن، مشاهیر زنان ایرانی و پارسی‌گوی از آغاز تا مشروطه، تهران، ١٣٤٧ش؛ ریاحی، محمدحسین، مشاهیر زنان اصفهان از عصر گذشته تاکنون، اصفهان، ١٣٧٥ش؛ شیل، م. ل.، خاطرات، ترجمۀ حسین ابوترابیان، تهران، ١٣٦٢ش؛ عضدالدوله، احمد میرزا، تاریخ عضدی، تهران، ١٣٥٥ش؛ کشاورز صدر، محمدعلی، از رابعه تا پروین، تهران، چاپ کاویان؛ مشیر سلیمی، علی‌اکبر، زنان سخنور، تهران، ١٣٣٥ش؛ منزوی، خطی.
صغرى دودانگه