دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٩٧

پیرانْشَهْر، شهرستان و شهری در جنوب باختری استان آذربایجان غربی.
شهرستان‌پیرانشهربا٢٥٩‘٢کمـ‌٢وسعت و٧٢١‘٨٦ تن جمعیت (١٣٧٥ش) بامرکزیت شهر پیرانشهر، متشکل از دوبخش به نامهای مرکزی و لاجان (لاهیجان)، و ٥ دهستان، یک شهر و ١٥٦ آبادی دارای سکنه است. این شهرستان از شمال به شهرستانهای اشنویه و نقده، از خاور به شهرستان مهاباد، از جنوب به شهرستان سردشت، و از باختر به مرز عراق محدود است (جغرافیای استان...، ١٠، ١١؛ سرشماری...، پانزده، سی و نه؛ نشریه...، ٥).

پیرانشهر در گذشته «خانه» نامیده می‌شد و از لحاظ تقسیمات کشوری یکی از آبادیهای دهستان پیران از توابع شهرستان مهاباد به‌شمار می‌آمد. در آبان ١٣٣٨ دهستانهای پیران، کهنه لاهیجان و مامش از شهرستان مهاباد جدا، و به بخش خانه با مرکزیت آبادی خانه از توابع شهرستان نقده بدل گردید (فرهنگ جغرافیایی ایران، ٤/١٨٧؛ توکلی مقدم، ١/٢٣٧). در ١٣٤٩ش، بخش خانه به شهرستان تبدیل شد و به سبب اقامت ایل پیران در آن به پیرانشهر تغییر نام یافت (دایرةالمعارف...، ٢/٢٣٣١).
شهرستان پیرانشهر در ناحیه‌ای کوهستانی واقع شده است که هرچه به سوی غرب پیش رویم، بر بلندی کوههای آن افزوده می‌شود. کوههای حاجی ابراهیم (٥٥٠‘ ٣ متر)، سوره دال (٣٠٤‘ ٣ متر)، بزان (٢٢٦‘ ٣ متر) و برزین (١٥٠‘ ٣ متر) بلندترین کوههای این شهرستان به‌شمار می‌روند (جعفری، ٢٦٥؛ فرهنگ جغرافیایی کوهها...، ١/١٢٢، ١٢٤). از این بلندیهای برف‌گیر رودهای پرآبی سرچشمه می‌گیرند که مهم‌ترین آنها، زاب کوچک یا کلاس است. این رودخانه که از بلندیهای اطراف پیرانشهر سرچشمه می‌گیرد، در ابتدا به نام رودخانۀ لاوین خوانده می‌شود، اما با پیوستن به رودخانۀ گده در جنوب پیرانشهر، زاب کوچک یا کلاس نام می‌گیرد (افشین، ١/١٨٥-١٨٦).
شهرستان پیرانشهر به سبب هم‌جواری با مرز عراق و نزدیکی به خاک ترکیه از ویژگیهای مهم نظامی برخوردار است و به همین سبب، در نقاط مختلف آن پادگانهای نظامی چندی ازجمله در پیرانشهر، جلدیان و پسوه احداث شده است (جغرافیای کامل...، ١/٢٦٥؛ محبوبی، ١٤٩). بخشی از جمعیت این شهرستان را ایلهای کوچندۀ منگور، مامش، بلباس، پیران و صوفیانلو تشکیل می‌دهند (اسکندری‌نیا، ٤٠٢-٤٠٣؛ افشار، ٢/٦٨٦، ٧١٧).
مرکز این شهرستان، یعنی شهر پیرانشهر در °٣٦ و ´٤٢ عرض شمالـی و °٤٥ و´ ٨ طول شرقـی و در ارتفاع ٤٤٥‘١ متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، ١٣٢)، پیرانشهر امروزی تا چندی پیش روستایی کوچک بوده که در ١٣٣٠ش ٥١ تن جمعیت داشته است (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا)، اما به سبب واقع شدن بر سر راههای ارتباطی و موقع مناسب اقتصادی به سرعت رو به توسعه نهاد و جمعیت آن بنا بر سرشماری ١٣٧٥ش به ٣٨٦‘ ٣٣ تـن افزایش یافت (جغـرافیای کامل، همانجا؛ سرشماری، چهل).
پیشینۀ تاریخی: آثار برجای مانده از دژهای صخره‌ای در دهستان‌منگور غربی از توابع‌شهرستان‌پیرانشهر،‌دیرینگی‌این‌منطقه را به هزارۀ ٢ق‌م می‌رساند. بررسی بقایای دژ مسکونی قلات‌شـاه‌که‌بـرفرازکـوه‌لندی‌شیخان ــ یکی‌از‌بلندیهـای‌شهرستان پیـرانشهر ــ واقع شـده است، آشکار می‌سازد که نخستین سنگ بنای این دژ عظیم و شگفت‌آور در اوایل هزارۀ نخست ق‌م به‌وسیلۀ اقوام محلی پایه‌گذاری شده، و سپس در دورۀ مادها توسعه یافته است (قراخانی، ٩٩، ١٠٢، ١٠٩-١١٠؛ فرهنگ جغرافیایی کوهها، ١/١٨٤).
در سدۀ ٩ق‌م شهرستان پیرانشهر کنونی در قلمرو دولت ماننا قرار داشت (تابانی، ١٣٧- ١٣٩؛ پدرام، ٣٠). سرمین ماننا به سبب وضع نظامی خود و همسایگی با دولتهای بزرگ اورارتو و آشور بارها در کشمکشهای میان آن دو قدرت دست به دست گشت (نیاکان، ١٦٦)؛ چنان‌که سارگن دوم (حک‌ ٧٢٣-٧٠٥ق‌م) در لشکرکشی هشتم خود به ماننا و اورارتو از مناطقی که امروزه سردشت، پیرانشهر و پسوه خوانده می‌شوند، به دژ ماننایی «سینی هینو»، واقع بر سر راه پسوه ـ مهاباد رسید (رئیس‌نیا، ١/٢٠٢-٢٠٣؛ تابانی، ١٤٤).
برخی از محققان، نام پسوۀ امروزی را برگرفته از «پارسوآ» که در اقصای غربی خاک ماد قرار داشته است، می‌دانند (دیاکونف، ٦٨؛ پدرام، ٦٤-٦٥). احتمالاً شهرک بَسْوى که یاقوت (١/٦٢٦) در سدۀ ٧ق آن را در نزدیکی خان خاصبک و در زمرۀ شهرهای آذربایجان یاد کرده، و حمدالله مستوفی (ص ٨٦) در سدۀ ٨ق آن را یکی از ٤ شهرِ تومانِ مراغه برشمرده، همان پسوۀ امروزی باشد. به گزارش همو بسوى شهری کوچک با حقوق دیوانی ٢٥ هزار دینار بوده، و در آن غله و انگور و اندک میوه‌ای به عمل می‌آمده است (ص ٨٧). ظاهراً خان خاصبکی که یاقوت (همانجا) بسوى را در نزدیکی آن یاد کرده است، همان خانه یا پیرانشهر امروزی باشد.
از رویدادهای مهم این منطقه در دهه‌های اخیر، اشغال آن در جنگ جهانی اول، توسط نیروهای عثمانی است. عثمانیها با تحریک عشایر کرد منطقه بر ضد حکومت مرکزی، به تثبیت وضع خود پرداختند، اما با شکست نیروهای متحدین در جنگ، عثمانیها به ناچار مناطق اشغالی ایران را تخلیه کردند (نک‌ : شمیم، ٤٥٣-٤٥٤؛ محبوبی، ١٤٨- ١٤٩). همچنین در ١٣٢٠ش در جریان هجوم ارتش سرخ شوروی به ایران، واحدهایی از لشکر چهارم رضائیه (ارومیه) در شهرهای مختلف استان و ازجمله در خانه (پیرانشهر امروزی) مستقر گردید (دهقان، ٦٦٢).
پیرانشهر و نواحی تابع آن به سبب مجاورت با خاک عراق در طول جنگ میان عراق با ایران، خسارات و صدمات فراوانی را متحمل گردید (نک‌ : اهم فعالیتها...، ٢٦، ٩٩، ١٢٢، ١٤٤، ١٥٧، ٣٤٢، ٣٤٤).
مآخذ: اسکندری‌نیا، ابراهیم، ساختار سازمان ایلات و شیوۀ معیشت عشایر آذربایجان غربی، ارومیه، ١٣٦٦ش؛ افشار سیستانی، ایرج، نگاهی به آذربایجان غربی، تهران، ١٣٦٩ش؛ افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛ اهم فعالیتهای بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده در ١٣٦١ و ١٣٦٢ش، ستاد مرکـزی بازسـازی و نوسـازی منـاطق جنگ‌زده، تهـران، ١٣٦٣ش؛ پاپلی یـزدی،

محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبـی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ پـدرام،

محمود، تمدن مهاباد، تهران، ١٣٧٣ش؛ تابانی، حبیب‌الله، وحدت قومی کرد و ماد، منشأ، نژاد، تاریخ تمدن کردستان، تهران، ١٣٨٠ش؛ توکلی مقدم، غلامحسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ جغرافیای استان آذربایجان غربی، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٨١ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق؛ دایرةالمعارف فارسی؛ دهقان، علی، سرزمین زردشت، تهران، ١٣٤٨ش؛ دیاکونف، ا. م.، تاریخ ماد، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ١٣٥٧ش؛ رئیس‌نیا، رحیم، آذربایجان در سیر تاریخ ایران، تبریز، ١٣٦٨ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، استان آذربایجان غربی، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجار، تهران، ١٣٤٢ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ٣ و ٤ آذربایجان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛ قراخانی، حسن، «بررسیهای باستان‌شناسی در منطقۀ منگور مهاباد، دژ مادی قلات شاه»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥٤ش، س ١٠، شم‌ ٥؛ محبوبی، جمشید، نگاهی به تاریخ و جغرافیای میاندوآب و تکاب و شاهین‌دژ، تهران، ١٣٧٠ش؛ نشریۀ عناصر تقسیماتی به همراه مراکز، معاونت سیاسی وزارت کشور، تهران، ١٣٨١ش؛ نیاکان، لیلی، «خلاصه‌ای از مطالعات فنی آجرهای بوکان»، باستان‌شناسی و هنر ایران، به کوشش عباس علیزاده، تهران، ١٣٧٨ش؛ یاقوت، بلدان. کریم شریعت