دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٧٩
| پونه جلد: ١٤ شماره مقاله:٥٥٧٩ |
پونه، یا پونا، شهر و شهرستانی در استان مهاراشترای هند
واقع در غرب فلات دکن.
شهر پونه با ٩٦٨‘٩٣٥‘٢ تن جمعیت (١٣٨٤ش/٢٠٠٥م) در ۫°١٨ و ´ ٣٢ عرض شمالی و در °۫٧٣
و ´ ٥٢ طول شرقی در محل تلاقی دو رودخانۀ مولا و موتا جای دارد. این شهر با ٥٦٠ متر
ارتفاع از سطح دریا در بخش کوهستانی فلات دکن واقع، و محصور در میان تپههاست. پونه
در ناحیهای خشک قرار دارد. میزان بارندگی سالیانۀ آن بین ٢٥-٧٠ سانتیمتر
گزارششده است و دمایآن در تابستانبین°٢٦ و°٤٠ سانتیگراد و در فصلزمستان
°١٠و°٢٩ سانتیگراد در نوسان است («فرهنگ جهانی١»؛
آسیاتیکا، VII/٢٥٩؛ مکیندر، ٢١-٢٢ ١٦,؛ نالواد، «جغرافیای پونه...٤»، نیز «پونه...
٥»؛ «پونه، جغرافیای...٦»).
شهرستان پونه از لحاظ دینی دارای بافت جمعیتی متنوعی است و مردمان آن شامل هندوها،
مسلمانان، پارسیان و یهودیان هستند ( آسیاتیکا، همانجا). نخستینبار از پونه در
لوحههای مسین متعلق به سدههای ٨ و ١٠م به روزگار فرمانروایی راشتراکوتها نام برده
شده است. در لوحههای مربوط به سدۀ ٨م از این شهر با نام پونایاویشایا یاد شده است؛
اما در لوحههای مربوط به سدۀ ١٠م نام این شهر به صورتهای پوناکا و سپس پونکاوادی
ضبط شده است (دی، ١٦١؛ «سؤالاتی...١»).
در دورۀ فرمانروایی علاءالدین خلجی از سلاطین دهلی
(حک ٦٩٥-٧١٥ق/١٢٩٦-١٣١٥م) بخشهای غربی دکن از جمله پونه به تصرف وی درآمد
(EI٢,VIII/٣٤١؛ بازورث، ٢٧٩-٢٨٠). سپس به هنگام بروز قحطـی دورگا - دِوی میـان
سالهای ١٣٩٦-١٤٠٧م پونه به قلمرو سلاطین بهمنی دکن افزوده شد. نیکیتین جهانگرد روسی
که در اواخر دورۀ فرمانروایی بهمنیان از پونه دیدار کرده، آن را به عنوان شهری مهم
توصیف نکرده است («فرهنگ سلطنتی...٢»، XX/١٦٨؛ EI٢، همانجا).
پس از بهمنیان، پونه به تصرف نظامشاهیان احمدنگر درآمد و یکی از حکام این خاندان
پونه را به عنوان «جاگیر» به مالوجی پدربزرگ شیواجی بنیانگذار حکومت مراتههها که
در میان مسلمانان و هندوها به یک اندازه محبوب بود، بخشید. در دورۀ شیواجی، پونه به
عنوان مرکز حکومت وی رو به توسعه نهاد. با بالاگرفتن کار شیواجی پونه مدتی میان
مراتههها و مغولان هند دست به دست گشت. در زمان حضور مغولان در پونه بر شمار مساجد
و مسلمانان شهر افزوده شد (الفینستن، ٦١٠؛ سرکار، ٢٥٧؛ «فرهنگ سلطنتی»، نیز EI٢ ،
همانجاها).
مدتی پس از مرگ شیواجی (د ١٠٩١ق/١٦٨٠م) پیشواها که ریاست اتحادیۀ مراتههها را به
دست گرفته بودند، بر پونه مسلط شدند. در دورۀ آنها نیز پونه همچنان مرکز اتحادیۀ
مراتهه باقی ماند. در درگیریهای میان حیدرعلی و نظامشاهیان که بعدها به
منظورجلوگیری از پیشرفت انگلیسیها دردکن به اتحادیۀ مراتههها پیوستند، در فاصلۀ
سالهای ١٧٩٨-١٨٢٠م پونه بارها دستخوش هجوم و ویرانی شد («فرهنگ سلطنتی»، همانجا؛
نالواد، «پونه»؛ «سؤالاتی»؛ «پونه، شهر...٣»؛ «پونه، جغرافیای»؛ باشم، ٤٨٠؛ ژاکمون،
٣٢٦-٣٢٧).
با تسلط انگلیس بر پونه پیشرفت آن نیز آغاز شد و توسعۀ آن بـا تأسیس نخستین
مراکز علمی تـوسط انگلیسیها آهنـگ سریعتری یافت. نخستین کالج پونه به نام کالج
دکن در ١٨٣٢م و آنگاه مدرسۀ جدید انگلیسی، مدرسۀ دخترانۀ هند و کالج فِرگسن در
١٨٨٥م تأسیس شد و پس از آن کالجهای تخصصی
مهندسی و پزشکی، و دانشکدۀ حقوق و مدرسۀ کشاورزی یکی
پس از دیگری گشایش یافتند و سرانجام با تأسیس دانشگاه پونه در ١٣٢٨ش/ ١٩٤٩م رشد
فرهنگی این شهر به اوج رسید ونیز تأسیس آکادمی نظامی پونه، توان علمی این شهر را در
زمینۀ علوم نظامی نیز بالا برد. علاوه بر آن، گشایش مرکز تحقیقات زبان سنسکریت و
پارکریت با بیش از ٢٠ هزار سند باستانی و نیز مرکز تحقیقات بینالمللی بر اهمیت
فرهنگی این شهر افزود؛ تا آنجا که امروزه پونه به «آکسفرد هند» شهرت یافته است.
پونه در حال حاضر یکی از مراکز صنایع الکترونیکی هند به شمار میرود و به شهر
کامپیوتر هند مشهور است. به علاوه، در اطراف آن مراکز صنعتی و کارخانههای بسیاری
وجود دارد. بیشتر این کارخانهها در مسیر پونه به بمبئی، پونه به احمدنَگَر،
شولاپور، ساتـارا واقعانـد (بریتانیـکا، IX/٧٩٩-٨٠٠, XXI/١٤٦؛ نالواد، «پونه»؛
«اقتصاد پونه...٤»).
وجود مراکز علمی پرشمار از دیرباز در این شهر موجب آن شده است که بسیاری از رجال
علمی و سیاسی هند از این شهر برآیند(حکمت، ٤١٧؛ نالواد، «پونه»؛
بریتانیکا،همانجاها).
احداث نخستین راهآهن توسط انگلیسیها در هند که پونه را به بمبئی و دیگر مراکز مهم
هند متصل میساخت، به رشد این شهر کمک بسیار کرد. پونه از دیرباز منطقۀ کشاورزی بود
و اکنون نیز دارای ظرفیت مناسب کشاورزی است. در این منطقه برنج، غلات، سبزی و میوه
به عمل میآید (بریتانیکا، همانجاها؛ نالواد، «پونه»).
پس از استقلال هند (١٩٤٨م) به سبب توسعۀفرهنگی و اقتصادی این شهر، عدۀ کثیری از
دیگر نقاط هند به پونه مهاجرت کردند. وجود آثار تاریخی و مذهبی، پونه را به یکی
از قطبهای سیاحتی هند بدل ساخته است.
آثار تاریخی، مذهبی، موزهها، پارکها و هتلهای آن موقعیت مناسبی برای پونه ایجاد
کرده است. از جمله آثار دیدنی آن میتوان از تپههای ساهْیادْری متعلق به دورۀ
مراتههها، مرکز دینی بهیماشانْکار، خانۀ آلانیدی، غار مذهبی بودایی نزدیک مهرآباد
و مهرآزاد، قصر آقاخان که گاندی و یارانش مدتی در آن زندانیبودند، و بسیاری دیگر
نام برد(بریتانیکا، همانجاها؛ «پونه٥»).
مآخذ: بازورث، ک. ا.، سلسلههای اسلامی، ترجمۀ فریدون بدرهای، تهران، ١٣٣٩ش؛ حکمت،
علیاصغر ، سرزمین هند، تهران، ١٣٣٧ش؛ نیز:
١. »FAQ…« ٢. The Imperial … ٣. »Pune, City…« ٤. »The Pune Economy …« ٥. »Pune«
Asiatica; Basham, A. L., The Wonder That Was India, London, ١٩٦٧; Britannica,
١٩٨٩; Day, N. L., The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India,
New Delhi, ١٩٨٤; EI٢; Elphinstone, M., The History of India, London, ١٩٠٥; »Faq
about Pune«, Pune Diary , www. punediary, com/pune _ faq. Htm; The Imperial
Gazetteer of India, New
Delhi, ١٩٧٢; Jacquemont, V., Letters from India, the British Dominions of India,
London, ١٨٣٤; Mackinder, H. J., »The Subcontinent of India«, The Cambridge
History of India, vol. I, ed. E. J. Rapson, Bombay, ١٩٦٢; Nalawade, S. B.,
»Geography of Pune Urban Area«, Ranwa,www. ranwa. org/punealive/pageog. htm; id,
»Pune – The Queen of Deccan«, Ecopune, www. ecopune. com/aboutpune. htm;
»Pune«,The India Travel, www. theindiatravel. com/travel/ favourites/
majorcities/ pune. htm; »Pune, City – History«, ١UP India, www. lupindia.
com/states/maharashtra/pune/history. html; »The Pune Economy, The Present«,
Punenet, www. punenet. com/present. asp; »Pune, Indian Political Geography«, All
Refer, www. reference. allrefer. com/encyclopedia/p/pune. html; Sarkar, J.,
»Aurangzib (١٦٥٨-١٦٨١)«, The Cambridge History of India, vol. IV, ed. R. Burn,
Cambridge, ١٩٣٧; The World Gazetteer, www. world- gazetteer. com. منیژه ربیعی