ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ١٠٢ - ٢ توحيد
فرهنگ عاشورايى در زيارتهاى شيعى
دكتر هادى وكيلى
نگاهى دوباره به زيارتنامه ائمّه معصومان و محتواى آنها
الف: جلوههايى از محتواى احياگرانه زيارتها
زيارتها در واقع، حاوى يك دوره آموزش اصول اعتقادات ناب اسلامى است. مىدانيم كه اسلام و معارف آن در بعضى از ادوار تاريخ، آن چنان به دست تحريفگران دچار تغيير و تحريف شد كه از اسلام، به جز اسمى باقى نماند و بدعت، جاهليت و ضلالت، جايگزين سنّت و هدايت شد.
در اين شرايط بود كه امام، خليفه خدا و حافظ دين او، براى احياى دين قيام كرد؛ چنانكه در زيارت جامعه مىخوانيم:
«حَتَّى يُحْيِىَ اللهُ تَعَالَى دِينَهُ بِكُمْ؛
تا [آن زمان] كه خداوند بلند مرتبه دينش را به وسيله شما زنده گردانيد.»[١]
نهضت امام حسين (ع) دقيقاً در دورهاى روى داد كه به فرموده آن حضرت:
«فإنَّ السُّنَّة قَد أُميْتَت، وإنَّ البِدعَةَ قَد أُحيِيت؛[٢]
همانا سنّت مُرده بود و بدعت زنده گشته بود.»
پس امام دست به نهضتى عظيم زد كه موجب احياى اسلام ناب محمّدى و تفكيك جاودانى اسلام از خلافت جور و غصب گرديد؛ آنچنان كه در «زيارت اربعين»، در مورد هدف قيام مىخوانيم:
«اللهُمَّ إِنِّى أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِيُّكَ وَ ابْنُ وَلِيِّكَ ... وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَيْرَهِ الضَّلَالَهِ؛[٣]
خدايا من به راستى گواهى مىدهم كه آن حضرت ولى تو و فرزند ولى تو بود ... خيرخواهى نمود و خون دل خويش را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت، نادانى و حيرتِ گمراهى برهاند.»
اينك با مرورى بر زيارتهاى ائمّه اطهار (ع)، به جلوههايى ديگر از احياى دين در اين متون مىپردازيم:
١. امر به معروف و نهى از منكر
حكومتهاى جور و تحريفگران در كنار اينكه همواره سعى مىكردهاند احكام، حدود، اصول و فروع دين را به فراموشى بسپارند، يا آن را دگرگون سازند، اين گونه تبليغ مىكردهاند كه ائمّه اطهار (ع) افرادى خارجى و بىدين هستند كه حتّى نماز نمىخوانند و بايد مورد لعن و دشنام قرارگيرند. در اين شرايط، يكى از زائران امام در زيارت آن حضرت مىخواند:
«أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاهَ وَ آتَيْتَ الزَّكَاهَ وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَيْتَ عَنِ الْمُنْكَرِ ...؛[٤]
شهادت مىدهم كه همانا تو نماز را به پا داشتى و زكات را پرداخت كردى و به نيكى امر نمودى و از زشتى بازداشتى.»
اين عبارات تقريباً در زيارت تمام ائمّه اطهار (ع) تكرار مىشود و علاوه بر خنثى كردن تبليغات دشمنان، موجب جهتدهى مسير زندگى اسلامى زائر مىگردد.
٢. توحيد
زيارتها منابعى بس عميق و لطيف در تبيين توحيد ناب است. چنانكه در دعاى پس از زيارت عاشورا آمده است:
«يَا اللهُ يَا اللهُ يَا اللهُ ... وَ يَا مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَىَّ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ وَ يَا مَنْ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ يَا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَى وَ الْأُفُقِ الْمُبِينِ وَ