موجودات، فاقد اختيار و عقل، همچون نباتات و حيوانات، به طور غريزى، سير و سفر كمالى را طى مى‌كنند و با نقش‌آفرينى خود، باعث سير و سفر بلند همه موجودات در مسير و جاده كمالى مى‌شوند؛ امّا موجودات صاحب اختيار و عقل، چونان انسان‌ها و اجنّه، با تأسّى و مراجعه به فطرت خدادادى و ارشاد و هدايت كتب آسمانى و انبياى مرسل، در مسير هدايت عمومى مستقر شده و سير كمالى را تجربه مى‌كنند؛ در حالى‌كه باعث كمال يافتن و كامل شدن ساير موجودات فرودست نيز مى‌شوند.

حال اگر اين موجود مختار صاحب عقل، خلاف فطرت خدادادى و اوامر و نواهى الهى عمل كنند، موجد فساد در زمين مى‌شود. فساد در زمين، آدمى را از رفتن و طى مراتب كمالى بازداشته و موجب بروز فساد و تباهى در ميان ساير موجودات نيز مى‌شود و ديگر موجودات را هم از سير و سفر كمالى باز مى‌دارد.

در اين زنجيره بزرگ، انسان گل سرسبد آفرينش است كه به نحوى، بزرگ داشته شده و مورد اكرام قرار گرفته است؛ چنان‌كه خداوند فرمود:

«وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‌ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا؛[١]

و ما بنى‌آدم را گرامى داشتيم و آنها را در خشكى و دريا (بر مركب‌هاى رهوار) حمل كرديم و از انواع روزى‌هاى پاكيزه به آنان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از موجوداتى كه خلق كرده‌ايم، برترى بخشيديم.»

اين اكرام و بزرگداشت كه درباره هيچ مخلوقى (حتّى ملائك) جز انسان اتّفاق نيفتاده، تا بدان‌پايه بلند گرفته است كه از ميان آدميان، خلفاى خداوند بر زمين گزينش شده‌اند.

مقام‌ خليفةاللهى‌ و جانشينى در زمين، تكريمى از سوى خداوند متعال است:

«وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ؛[٢]

و او كسى است كه شما را جانشينان (و نمايندگان) خود در زمين ساخت و درجات بعضى از شما را بالاتر از بعضى ديگر قرار داد تا شما را به وسيله آنچه در اختيارتان قرار داده است، بيازمايد ...»

هرچه مرتبه و مقام موجودات بالاتر رفته، اسماء و صفات خداوند متعال، بيش از سايرين در او متجلّى شده است؛ چنان‌كه در انسان به واسطه داشتن استعدادها و كمالات، اسماء و صفات متعدّد خداى سبحان، در او بيش از ساير موجودات متجلّى شده است.

«مقام نصب»، كه به نحو خاص در انبياء و ائمّه دين (ع) مستقر شده، اين انسان‌هاى برگزيده و نشان‌شده را تجلّى‌گاه عالى‌ترين درجه از اسماء و صفات خداوند سبحان ساخته است؛ در حالى‌كه ساير موجودات، حتّى ملائك از آن بى‌بهره‌اند.

دسته‌هاى مختلف ملائك، هر يك تنها در حيطه مسئوليتشان، متجلّى‌كننده يك يا چند اسم و صفت از اسماء و صفات بى‌شمار خداوندند؛ براى مثال، ملك موكّل موت (حضرت عزرائيل (ع))، تنها كار اموات را بر عهده دارد يا حضرت جبرئيل (ع)، ملك موكّل رزق است؛ امّا حضرت‌ خليفةالله‌، انسان كامل، ولى‌الله اعظم، در مقامى و مرتبه‌اى مستقر است كه به اذن‌الله، واجد عالى‌ترين درجه از صفات كمالى است.

به ميزانى كه وجود انسان، محلّ تجلّى اسماء و صفات حق مى‌شود، به همان ميزان بر ساير موجودات، حقّ ولايت و سرپرستى پيدا مى‌كند؛ چنان‌كه ولايت انسان‌ها بر نباتات، جمادات و حيوانات ثابت است و ولايت اولياء و انبياء بر همه موجودات و همه انسان‌ها نيز ثابت است.

در ميان انبياء و اولياء نيز مراتب فراوان است؛ جملگى در يك مرتبه مستقر نيستند. انبياء، رسل، پيامبران، اولوالعزم و ... هر كدام، در جمع‌