واژه حيرت به معناى سرگردانى از ريشه «ح‌ى‌ر» است. از اين ريشه، در «قرآن كريم» تنها واژه «حيران» و در «آيه ٧١ سوره انعام» آمده است.[١] در روايات، مشتقّات مختلفى از ريشه يادشده و با مفهوم سرگردانى به كار رفته است. در اين مجموعه، در برخى روايات، از دوره غيبت امام زمان (عج) با تعبير حيرت ياد شده است. اين روايات از معصومانى است كه پيش از تولّد امام زمان (عج)، پا در عرصه حيات گذاشته بودند. با بررسى گزارش‌هاى تاريخى، مى‌توان ميزان تطبيق اين عنوان با ويژگى‌هاى آن دوره، ابعاد و علل و بروز بحران يادشده را سنجيد.

رواياتى كه از اين موضوع سخن به ميان آورده‌اند، گاه از تعبير حيرت استفاده كرده‌اند، گاه از ابتلائات و آزمون‌هاى مردمان اين دوره پرده برداشته‌اند و گاه از نتايج اين حيرت و ريزش‌هاى افراد خبر داده‌اند. در ادامه، به مجموعه اين روايات در كنار گزارش‌هاى تاريخى خواهيم پرداخت.

تأليفات درباره عصر حيرت‌

در طول قرون مختلف، بزرگان و مؤلّفان شيعه، آثارى را با رويكرد رفع حيرت از شيعيان تأليف كرده‌اند. آثار متعدّدى با موضوع امامت و به خصوص غيبت‌[٢] دربرگيرنده اين تأليفات، به شمار مى‌آيند؛ امّا در عنوان برخى از كتاب‌ها نيز عبارت حيرت قيد شده است. مهم‌ترين اين دست آثار را مى‌توان «الامامه و التّبصره من الحيره» نوشته پدر شيخ صدوق‌[٣] دانست. جالب اينكه نام كامل كتاب «كمال الدّين و تمام النّعمه»، اثر معروف شيخ صدوق، «كمال‌الدّين و تمام النّعمه فى اثبات الغيبه و كشف الحيره» بوده و خود او در پايان جلد اوّل‌[٤] و نيز برخى ديگر آثار خود، به آن اشاره داشته است؛[٥] امّا از ديد بزرگان تراجم نويس و نه همه نويسندگان‌[٦] پنهان مانده است.

در ميان آثار پژوهشگران معاصر كه به نسبت بيش از بقيه به اين موضوع پرداخته‌اند، مى‌توان از اين تأليفات نام برد:

- «تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (ع)»، دكتر جاسم حسين، ترجمه دكتر سيّدمحمّدتقى آيت‌اللّهى؛

- «المهدى المنتظر (ع) عندالشّيعه الإماميه»، دكتر جواد على؛

- «اوضاع سياسى، اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى»، حسن حسين زاده شانه‌چى؛

- «الحيرة فى عصر الغيبة الصغرى»، سيّدياسين موسوى؛

- «الحيرة فى عصر الغيبة الكبرى»، سيّدياسين موسوى.

سابقه حيرت نسبت به امامان قبل (ع) و واكنش به آن‌

موضوع حيرت و سرگردانى در شناخت امام زمان (عج) موضوع تازه‌اى نيست و در زمان حيات ائمّه (ع) سابقه داشته است. اوج اين سرگردانى را در پى شهادت امام كاظم (ع) و ظهور جريان واقفيّه مى‌توان ديد.[٧] البتّه اختلافات و مشكلاتى را كه در تعيين امام بعد، با وفات اسماعيل در زمان امام صادق (ع) و سيّدمحمّد در زمان امام هادى (ع) رخ داده بود، نيز مى‌توان به اين حيرت‌ها ضميمه نمود؛ زيرا پيش فرض افراد مبتلا به سرگردانى اين بوده كه فرزند ارشد امام، امام بعدى خواهد