نحوه‌ايم نه عمق! بايد بدانيم كه نحوه كار براى افرد خاص با داشتن معيار و يقين و حفظ خطّ عمومى، يك تكليف مضاعف و مخصوص پيدا مى‌شود نه اينكه تكليف عمومى را رها كنند. با استفاده از تجربيات گذشته براى اينكه دچار انحراف و گمراهى نشويم، لازم است در طريق عمومى حركت كنيم و به آن عمق بدهيم. ببينيد مرحوم آيت الله قاضى فرموده بودند: اگر كسى نماز اوّل وقتش را ترك نكرد ضمانت مى‌كنم فلان ابواب براى او باز شود. اين طريق عمومى درست و مطابق قاعده است. كسانى نجات يافته‌اند كه طريق عمومى خود را تقويت كرده‌اند و اگر كسى خواست به طريق خاص قدم بگذارد، معمولًا همانند گوسفندى كه از گلّه جدا شده به راحتى طعمه گرگ مى‌شود. شيطان وقتى بخواهد يكى را گمراه كند، اوّل ما را جدا مى‌كند كه تو خاصّى و آرام آرام دور و برش را خالى مى‌كند و بعد يك دفعه او را شكار مى‌كند. پس اگر ديديد داريد خاص مى‌شويد، معنايش اينست كه داريد شكار مى‌شويد؛ در صورتى كه خودتان فكر مى‌كنيد داريد از همه جلو مى‌افتيد؛ مثل افرادى كه همراه بقيه به كوه مى‌روند؛ ولى براى اينكه سريع‌تر به قلّه برسند، خودشان را از بقيه جدا مى‌كنند و سر از راه‌هايى در مى‌آورند كه نهايتاً او را به ته درّه بيندازد.

بايد خيلى مراقب باشيم كه راه عمومى و در عين حال عمقى را از دست ندهيم. معيار هم معصومان (ع) هستند كه هم آنهايى كه عقب مانده‌اند، بايد خودشان را به ايشان برسانند و هم آنهايى كه جلو رفته‌اند برگردند (اليهم يفى‌ء الغالى و بهم يلحق التالى). راه، حركت كردن پشت پرچم است نه جلو زدن. يكى در اين زمان معراج كون و مكان را سير مى‌كند و يكى هم از اينجايى كه هست، فراتر نمى‌رود. با اين حال همه آنها كه چه پشت سر امام حركت مى‌كنند، چه در آسمان سير كند چه در زمين، همه نجات پيدا مى‌كنند؛ ولى آنكه جدا مى‌شود و عقب يا جلو مى‌افتد، اينها همه طعمه گرگ خواهند شد. هر افراطى به دنبالش تفريط است.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. ر. ك: سوره ص (٣٨)، آيه ٣٧.

[٢]. ر. ك: سوره سبأ (٣٤)، آيه ١٤.

[٣]. ر. ك: سوره كهف (١٨)، آيه ٥٠.

[٤]. ر. ك: سوره اعراف (٧)، آيه ١٢.

[٥]. ر. ك: سوره جن (٧٢)، آيات ٨- ١٠.

[٦]. مس: از جمله حواس انسانى است كه شيطان به وسيله تمايلات و احساسات درونى با انسان تماس مى‌گيرد، بدين طريق كه خاطرات ناپسند را القاء نموده و خوى نكوهيده‌اى را در انسانى تقويت مى‌نمايد. اشاره‌اى است به آيه ٢٧٥ سوره بقره.

[٧]. در بيان عرفاى اسلامى، انسان جامع جميع اسماء و صفات خداست و با نگرش به درون مى‌تواند به همه حقايق دست يابد. در نگاه اوّليه آنها را مى‌توان اجمالى (در اصطلاح: خلاصه و اندماج) دريافت و با غور و عمق يافتن مى‌توان به كشف تفصيلى و شناخت جزئيات (در اصطلاح: انفكاك) دست پيدا كرد.

[٨]. ر. ك: سوره نمل (٢٧)، آيات ٣٨- ٤٠.

[٩]. ر. ك: همان، آيه ٤٠.

[١٠]. انخلاع: فاصله گرفتن از تعلّقات بدن است كه سالك مسير الهى پس از آن به مقامات بعدى دست پيدا مى‌كند.

(١١). سوره رعد (١٣)، آيه ٣٩.