آنان راهى قرار نداده است .. ولى اگر كناره‌گيرى نكرده و مسالمت را اختيار نكردند و از شما دست و تعرض برنداشته پس آنان را بگيريد و هرجائى كه يابيديد، بكشيد.

عمده آيه اول است، كه بطور مطلق، به مسالمت با كفارى كه ميل به مسالمت دارند، امر مى‌كند و جواب‌هائى داده شده كه شايد بهترين آنها اين باشد كه امر به مسالمت در فرض ضعف مسلمانان و عدم توانايى آنان در برابر با كفار است. و چنانچه نيروى نظامى و انسانى ما به حد كافى باشد، دعوت به مسالمت جايز نيست. و دليل آن آيه مباركه‌ايست كه در سوره محمد آمده است: فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَكُمْ ... سست نشويد و به سلم نخوانيد، در حاليكه شما بالاتر باشيد، خدا با شما است.

ولى اگر جمله اخير (و انتم الاعلون) را چنين معنى كنيم:

[١] و شما بالاتر هستيد و خدا با شما است مدلول آيه اين مى‌شود كه هيچگاه به سلم دعوت نكنيد، چون شما- بخاطر ايمان و حقانيت خود حتى با ضعف امكانات مادى خود- بالاتريد و خدا با شما است (و به شما يارى و امداد مى‌رساند) و بنابرين حال اين آيه حال ساير آيات آمره به جهاد مى‌شود. و هيچ ترجيحى براى يكى ازين دو معنى وجود ندارد. بلكه جمله (و الله معكم) مناسبت با معناى دوم دارد.

به نظر نگارنده بين دو آيه مباركه‌ (وَ إِنْ جَنَحُوا فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا) در اين موضوع مورد بحث هيچ منافاتى وجود ندارد.

زيرا آيه اول مى‌گويد: در مقابل تمايل كفار به مسالمت، شما هم به آن تمايل نماييد، آيه دوم مى‌گويد: كفار را به مسالمت دعوت‌

[١] يعنى اگر حرف واو براى حال بود اين آيه مقيد آيه سابق مى‌شود و اگر براى استيناف باشد، اين آيه مقيد آيه سابق نمى‌شود بلكه ممكن است، آيه سابق مقيد اين آيه شود ولى اين آيه قابل تقييد و تخصيص نيست كما لا يخفى على الخبير الماهر.